Ununenniyaam

Ununenniyaam waa magac ku-meel-gaar ah oo loo bixiyay curiyaha kiimikada ee lambarkiisa atamku yahay 119, taas oo la micno ah in xudunta atamkiisu ay leedahay 119 borotoon. Astaanta ku-meel-gaarka ah ee loo isticmaalo waa Uue. Ilaa iyo hadda curiyahan lama soo saarin shaybaar, sidaas darteedna wax walba oo laga sheego waa saadaal ku salaysan qaacidooyinka kiimikada iyo fiisigiska nukliyeerka.

Magaca 'ununenniyaam' wuxuu ka yimid nidaam tirooyin oo Ururka Caalamiga ah ee Kiimikada Saafiga iyo Codsiga leh (IUPAC) uu u sameeyay curiyayaasha aan weli la aqoonsan: un (1), un (1), enn (9), oo lagu daray dhammaadka -ium. Haddii la soo saaro oo la xaqiijiyo, kooxda soo saartay ayaa xaq u leh inay magac joogto ah soo jeediso, IUPAC-na way ansixisaa.

Booska ay ku leedahay miiska curiyayaasha

Lambarka 119 wuxuu bilaabayaa saf cusub oo miiska xilliyeedka ah, safka toddobaad ka dib. Marka la eego habka isbeddelka miiska, ununenniyaam waxaa la filayaa inuu ku dhaco kooxda 1, taas oo ah kooxda biraha alkaliga sida liitiyaam, soodiyaam iyo faransiyaam. Si kastaba, saadaasha xisaabeed ee ku salaysan saamaynta xawaaraha dhow ee iftiinka (relativistic effects) waxay muujinaysaa in dabeecaddiisa kiimikadu ay ka duwanaan karto tan biraha alkaliga caadiga ah, tusaale ahaan tamarta ay u baahan tahay in elektaroon laga saaro oo ka sarraysa sida loo filayo.

Isku dayada soo saarista

Soo saarista curiyayaasha culus waxay ku tiirsan tahay in la isku garaaco laba xudun oo atam ah iyadoo la isticmaalayo cajaladaha xawaare-kordhiyaha (accelerators). Kooxo ka socda Jarmalka, Ruushka iyo Jabaan ayaa isku dayay in ay curiyaha 119 sameeyaan iyagoo isku daraya bartilmaameedyo iyo raashin-fallaadho kala duwan. Ilaa hadda isku dayadaas midna ma soo saarin xog lagu xaqiijin karo. Sababta caqabadda weyn waa in suurtogalnimada falcelinta (cross-section) ay aad u yar tahay marka lambarka atamku kordho, iyo in nolosha nukliyaska la filayo ay noqon karto mid aad u gaaban.

Xasilloonida iyo 'jasiiradda xasilloonida'

Aragtida 'jasiiradda xasilloonida' waxay soo jeedinaysaa in tirooyin gaar ah oo borotoon iyo neutron ah ay siin karaan xuduno nolol dheeraad ah. Curiyayaasha ka sarreeya 118 waxaa badanaa lagu qiyaasaa inay si degdeg ah u burburaan iyagoo sii deynaya walxo alfa ah ama iyagoo kala qaybsanaya (fission). Sidaas darteed, xitaa haddii la sameeyo, cabbiraadda sifooyinkiisa kiimikada waxay noqon kartaa mid aad u adag.