Ununoktiyaam

Ununoktiyaam (Ununoctium, calaamad ku-meel-gaar ah Uuo) waa magacii ku-meel-gaarka ahaa ee la siiyay curiyaha kiimikaad ee lambarka atamigiisu yahay 118. Lambarka atamiga wuxuu tilmaamayaa tirada protoonnada ku jira xudunta atamka. Sannadkii 2016 hay'adda caalamiga ah ee IUPAC waxay curiyahan u magacawday oganesson, calaamaddiisuna waa Og. Magaca Ununoktiyaam maanta lama isticmaalo si rasmi ah, laakiin wuxuu ku sii jiraa qoraallo hore.

Curiyahan waa mid macmal ah oo aan dabiiciga ahaan dhulka laga helin. Waxaa lagu abuuraa qalab lagu isku dhufto atamyada (accelerator), taas oo ah in xudun culus lagu tuuro bartilmaameed kale si xudun cusub u samaysanto. Atamyada la sameeyo aad bay u yar yihiin tirada, waxayna ku burburaan waqti aad u gaaban.

Asalka magaca ku-meel-gaarka ah

IUPAC waxay leedahay nidaam magac ku-meel-gaar ah oo laga soo dhex saaro lambarka atamiga. Lambarka 118 waxaa loo qaybiyaa saddex tiro: 1 (un), 1 (un), 8 (oct). Marka la isku daro waxaa soo baxa 'un-un-oct-ium'. Nidaamkan ujeeddadiisu waa in curiyaha la sheegan karo intii aan magac joogto ah la ansixin, si looga hortago in kooxo kala duwan magacyo is-khilaafsan isticmaalaan.

Helitaanka iyo magac-bixinta rasmiga ah

Curiyaha 118 waxaa lagu sheegay iskaashi u dhexeeyay cilmi-baarayaal Ruush ah oo ka socday xarunta JINR ee Dubna iyo cilmi-baarayaal Maraykan ah. Magaca oganesson waxaa loo bixiyay sharaftii fiisigiste Yuri Oganessian, oo hoggaamiyay shaqo dheer oo ku saabsan curiyeyaasha aadka u culus. Dhammaadka '-on' waxaa loo doortay si uu ula socdo tiirka gaasaska dabiiciga ah ee jadwalka xilliyeed.

Sifooyinka

Oganesson wuxuu ku yaal tiirka 18-aad ee jadwalka xilliyeed, halka ay ku jiraan gaasaska aan si fudud isku darsamin sida helium, neon iyo radon. Si kastaba, aqoonyahannadu waxay saadaaliyaan in sababo la xiriira xawaaraha korantooyinka (saameyn relativistic ah) awgood uu ka duwanaan karo xubnaha kale ee tiirkaas, oo laga yaabo inuusan gaas ahayn qaabkiisa caadiga ah. Sifooyinkan inta badan waa xisaabin nazariyad ah, maadaama aan la haynin xaddi kaafi ah oo lagu tijaabiyo.