Ur

Ur waa mid ka mid ah dareennada aasaasiga ah ee xayawaanka iyo bini'aadamka. Wuxuu ka shaqeeyaa marka moleekuyul yaryar oo hawada ku dhex duulaya — la yiraahdo moleekuyulada urta — ay gaaraan qanjidhka dareenka urta oo ku yaal qaybta sare ee sanka. Halkaas waxay ku dhegaan reseptoro (unugyo dareen-qaad), kuwaas oo u beddela farriin koronto ah oo maskaxda loo gudbiyo.

Ur wuxuu si dhow ula shaqeeyaa dhadhanka. Inta badan waxa dadka ku sheegaan "dhadhanka cuntada" waxaa qayb weyn ka ah urta ka soo baxa cuntada oo sanka gaadha xagga gadaal (dariiqa af-sanka). Sidaas darteed marka sanka xannuunsan yahay ama xirmo, dadka waxay dareemaan in cuntada dhadhan yaraatay.

Sida nidaamka u dhisan yahay

Qaybta sare ee godka sanka waxaa ku yaal maro yar oo dareen leh. Unugyada dareenka urta waxay leeyihiin xarkaho yaryar oo ku dhex jira dheecaan qoyan; moleekuyulku waa inuu marka hore ku milmo dheecaankaas. Kadib fariinta waxay martaa xarkaha dareenka ee sanka una gudubtaa xubin la yiraahdo bulbus-ka urta (olfactory bulb) oo ku taal hoosta maskaxda hore. Halkaas fariinta waa la kala saaraa oo waxaa loo qaybiyaa qaybaha maskaxda ee xusuusta iyo shucuurta la xiriira.

Waxa ka duwan dareennada kale, wadiiqada urta ma marto si buuxda xarunta dhexe ee dareennada (thalamus) ka hor inta aysan gaarin qaybaha shucuurta. Tan waxaa lagu macneeyaa mid ka mid ah sababaha ay urta si degdeg ah ugu xiriirto xusuusta hore iyo dareenka.

Kala duwanaanshaha xayawaanka

Awoodda urta si weyn bay ku kala duwan tahay noolaha. Eyda, dooxada iyo xayawaanno kale badan waxay leeyihiin unugyo dareen urta oo aad u tiro badan, taas oo u suurta gelisa inay raadraac sameeyaan. Bini'aadamku wuxuu ku tiirsan yahay aragga in ka badan urta, laakiin weli wuxuu kala saari karaa kumanaan ur oo kala duwan. Cayayaanka waxay urta ku qaataan garabyaha madaxa (antennae).

Isbeddel iyo xanuunno la xiriira

Marka urta la lumiyo gebi ahaanba waxaa loo yaqaan anosmia; marka ay yaraato waa hyposmia. Sababaha caadiga ah waxaa ka mid ah hargabka iyo caabuqyada sanka, barar joogto ah, dhaawaca madaxa, iyo da'da sare. Sidoo kale waxaa jira xaalado ay dadka u maleeyaan inay ur maqlayaan oo aan jirin (phantosmia) ama ay urta u beddelanto (parosmia). Lumitaanka urta wuxuu saameyn karaa cuntada iyo nabadgelyada — tusaale, aqoonsiga gaaska ama cuntada xumaatay.