HalbeegEnsaykloobediya furanIn English
BogWadahadalAkhriFiiri taariikhda

Ururka Dawladaha aan la Aqoonsan Wali (UNPO)

Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English

54 luqadood
UNPO af
UNPO da
UNPO fy
UNPO no

Ururka Dawladaha aan la Aqoonsan Wali — magaciisa Ingiriisiga ah waa Unrepresented Nations and Peoples Organization, oo loo soo gaabiyo UNPO — waa urur caalami ah oo xubnihiisu yihiin dad asaliyiin ah, laamiyo (tirooyin yar), iyo dhulal aan la aqoonsanayn ama la haysto. Waxaa la sameeyay 11 Febraayo 1991 gudaha Qasriga Nabadda (Peace Palace) ee Hague, Nederland. Ujeeddadu waa in kooxahaas la siiyo goob ay kaga hadlaan arrimahooda marka aysan xubin ka ahayn Qaramada Midoobay ama hay'adaha kale ee dawladaha isugu keena.

UNPO ma aha hay'ad dawladeed lana aqoonsan yahay, mana leh awood sharci oo lagu qasbi karo dawlado. Shaqadiisu waxay ku salaysan tahay xogwaraysi, tababar, iyo u doodid — tusaale ahaan warbixinno loo gudbiyo hay'adaha xuquuqda aadanaha ee QM, kulamo lagu qabto Baarlamaanka Yurub, iyo shirar sanadeed oo xubnuhu isugu yimaadaan. Xubnaha, sida ururku sheegayo, waxay matalaan in ka badan 300 milyan oo qof.

Aasaaska iyo horumarkii xubinnimada

Fikradda ururka waxaa dabayaaqadii 1980-meeyadii soo saaray hoggaamiyeyaal masaafuris ku sugnaa: Linnart Mäll (Kongareeska Estonia), Erkin Alptekin (Uyghur), iyo Lodi Gyari (Tibet), iyagoo la kaashanayay Michael van Walt van Praag oo ahaa la-taliye sharci caalami ah una noqday Xoghayihii Guud ee ugu horreeyay. Kooxihii saxeexay markii hore waxaa ka mid ahaa wakiillo u kala socday Aborijiniska Australia, Armenia, Tatarka Crimea, Cordillera, Turkistaanka Bari, Estonia, Georgia, laanta Giriigga ee Albania, Kurdistan, Latvia, Palau, Tibet, Taiwan, Tatarstan iyo West Papua. Dhawr bilood kadib waxaa ku biiray kuwo kale sida Abkhazia, Aceh, Ashuuriyiinta, Bougainville, Chechnya, Kosova iyo Zanzibar. Qaar ka mid ah xubnihii hore — sida Armenia, Estonia, Latvia, Georgia, Palau iyo Timor-Bari — mar dambe way baxeen kadib markii ay gaareen aqoonsi qaran oo buuxa.

XusuusinErayga "aan la aqoonsan" ee magaca Soomaaliga ah waa turjumaad guud. Erayga asalka ah, "unrepresented", macnihiisu waa "aan wakiil lahayn" — kooxo aan cod ku lahayn goobaha go'aan-qaadashada caalamiga ah, ha noqoto dhul aqoonsi doonaya, laan qaran gudaha dal ku nool, ama dad asaliyiin ah oo aan gooni-isutaag doonayn.

Axdiga iyo shuruudaha xubinnimada

Xubin kastaa waa inay saxeexdo Axdiga UNPO (UNPO Covenant), oo ah dukumeentiga aasaasiga ah. Shan mabda' ayuu ku salaysan yahay: xaqa siman ee dadyowga oo dhan ee ismaamulka (self-determination); u hoggaansanaanta heerarka caalamiga ah ee xuquuqda aadanaha; dimuqraadiyad badan-doon ah iyo diidmada nacaybka; horumarinta wax-aan-rabshad-ahayn iyo diidmada argagixisada iyo tashiil-siinta rabshadaha; iyo ilaalinta deegaanka. Kooxo hubaysan oo diidan mabda'a wax-aan-rabshad-ahayn ma buuxiyaan shuruudaha, taasoo ah sababta xubinnimadu ugu xaddidan tahay ururro siyaasadeed iyo bulsho oo qaadanaya habka nabadeed.

Qaab-dhismeedka

Xubinta ugu sarraysa waa Golaha Guud (General Assembly), oo ka kooban wafdiyada xubnaha. Taariikh ahaan wuxuu shirayay 18 bilood kasta mar; qorshayaasha dhow ee ururku waxay muujinayaan in hadda si sannadle ah loo qabto. Golaha Guud wuxuu doortaa Xoghayaha Guud iyo Guddiga Madaxnimada (Presidency). Si xafiisyada loo maamulo, sannadkii 1991 waxaa Hague laga sameeyay 'Stichting UNPO', oo ah mu'assasad sharci ee Nederland; xafiisyada shaqadu waxay ka jireen Hague, Brussels iyo Geneva.

Xubnaha Geeska Afrika

Soomaaliland waxay xubin ka noqotay UNPO sanadkii 2004, waxaana ku matala dawladda Hargeysa; kiiskeeda ay ururka ka soo bandhigto wuxuu ku wareegsan yahay aqoonsi caalami oo maqan inkastoo ay dhistay hay'ado dawladeed oo shaqaynaya. Ogaadeeniya (Ogaden) waxay ku biirtay 2010, waxaana matala hab-dhaqan siyaasadeed oo ka soo baxay Itoobiya. Abdirahman Mahdi, oo ka mid ah aasaasayaashii Jabhadda Wadaniga ah ee Xoreynta Ogaadeeniya, waxaa lagu soo xushay hoggaanka UNPO, wuxuuna ka mid yahay guddiga madaxnimada. Xubnaha kale ee Afrika waxaa ka mid ah Ogoni, Oromo, Kaamaruunta Koonfureed, Zanzibar, Western Togoland iyo Yoruba.

Xuduudaha awoodda iyo muranka ku xeeran

UNPO ma bixiyo aqoonsi dawladeed, xubinnimaduna wax bedel ah kuma keento xaaladda sharci ee caalamiga ah ee koox. Waxaa jira dawlado ka soo horjeeda in xubnahoodu ka hadlaan goobaha caalamiga ah — tusaale, wakiillada Uyghurka, Tibetka iyo Mongooliyada Koonfureed ayaa mar walba mowduuc u ah khilaaf u dhexeeya Shiinaha iyo hay'adaha martigeliya. Dhinaca kale, dhaliishu waxay sidoo kale ka timaaddaa in xubnaha aad ay u kala duwan yihiin — qaar aqoonsi doonaya, qaarna kaliya xuquuq luqadeed ama dhaqameed — taas oo adkaynaysa in mowqif isku mid ah la yeesho.

Hubanti la'aanTirada xubnaha way ku kala duwan tahay ilo kala duwan: 40, 44 iyo 47 ayaa lagu sheegay taariikho kala duwan, maadaama xubnuhu galaan oo baxaan. Tirada 300 milyan waa qiyaas ka soo baxday ururka lafteed, ma aha mid ay xaqiijisay hay'ad madax-bannaan. Sidoo kale, magacyada hoggaamiyeyaasha hadda jira (madax iyo xoghaye guud) waxay bedelmi karaan; ilaha aan helay ma wada waafaqsana taariikhda doorashadooda, sidaas darteed magac gaar ah lama xaqiijiyo halkan.

Aragtiyo kala duwan

Mowduucan waa mid lagu kala aragti duwan yahay. Hoos waxa ku qoran aragtiyo saxeexan oo iskuul kasta uu leeyahay bayaan cad.

Iskuulka Aragtida Somaliland

Xubinnimada Somaliland ee UNPO tan iyo 2004 waxay caddaynaysaa xaqiiqda ah in Hargeysa ay leedahay dawlad shaqaynaysa — baarlamaan, ciidan, lacag, iyo doorashooyin — laakiin weli ka maqan yahay miiska caalamiga ah. Halkaas ayaa ku jira caddaaladda-darrada: goob loogu talagalay dadyowga 'aan wakiil lahayn' ayay ku qasban tahay inay ka hadasho dal ku dhawaaqday soo celinta madax-bannaanidii 1960 ka hor. Aan is-khiyaanayn: UNPO aqoonsi ma bixiso, mana beddesho xaalad sharci. Waa qalab u doodid ah oo kaliya. Hase yeeshee wuxuu bixiyaa albaab lagu galo Baarlamaanka Yurub iyo hay'adaha xuquuqda aadanaha, meelo aan si kale loo gaari karin. Waajibka Hargeysa waa inay xubinnimadan ka dhigto tallaabo ku aaddan aqoonsi laba-geesood ah oo dawladeed, ee aan ku raaxaysan inay weligeed la fadhido kooxo aan dawlad dhisan. Aqoonsigu wuxuu ka imanayaa caasimadaha, ee ma aha shirar sannadeed.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu udub dhexaad ka dhigtaa doodda ah in Somaliland ay ku noqotay madax-bannaanidii ka horreysay 1960 iyo waayo-aragnimada dhismaha dawlad gudaha ka dhalatay. Aqoonsi la'aanta wuxuu u arkaa arrin maamul-caajis ah, ma aha mid sharci ah. Wuxuu si joogto ah uga fogaadaa akhriska Muqdisho udub-dhexaadka u ah.

Iskuulka Soomaalinimada

Waa in la is weydiiyo: maxay ka faa'iidaysanayaan Soomaalidu marka jajabkeeda mid walba si gooni ah loogu keeno miis reer Yurub ah? Goobo noocan oo kale ah waxay dabiici ka dhigaan in Soomaalida loo kala qaybiyo qaybo yaryar oo tartamaya — mid Hargeysa ka socota, mid Ogaadeeniya ka socota — halka aan la maqlin cod Soomaaliyeed oo mideysan. Kala qaybsanaanteennu asal ahaan waxay ka dhalatay xuduudihii gumeysiga; hadda waxaan ku dhaqmaynaa in xuduudahaas la caabudo oo lagu tartamo bandhigid caalami ah. Ma diidno in dadka Soomaalida ah ee Itoobiya lagu dulmay ay cabashadooda soo bandhigaan — dulmigu waa run. Laakiin xalku waa mid Soomaali ah oo dhanka Soomaalinimada ka yimaada, ma aha in adeegga u doodidda ee shisheeye lagu daro laan kasta. Waxaan doonaynaa hal cod oo qaran, oo Muqdisho iyo Hargeysa ay ku heshiiyaan, ee ma aha saddex xubnood oo isku dal ah.

Bayaanka iskuulka

Midnimada qaranka Soomaaliyeed wuxuu ka dhigtaa barta bilowga. Kala qaybsanaanta wuxuu u arkaa wax ka dhashay xuduudihii gumeysiga iyo faragelinta dibadda. Wuxuu si mabda' ah uga soo horjeedaa go'doonka Somaliland iyo kala jajabka federaalka — taasi waxay ka horreysaa falanqayntiisa, mana aha natiijadeeda.

Iskuulka Xuquuqda iyo Dastuurka

Mabaadi'da Axdiga UNPO waa kuwo aan ka fogaan karin: ismaamul siman, heerarka xuquuqda aadanaha, dimuqraadiyad badan-doon ah, diidmada rabshadaha iyo argagixisada, iyo ilaalinta deegaanka. Shuruudda ah in kooxaha hubaysan ee diidan habka nabadeed aan la aqbalin waa xariiq muhiim ah oo caqli-gal ah — waxay caddaynaysaa in cabashada siyaasadeed lagu jawaabo dood ee aan lagu jawaabin qori. Tan ayaa muhiim u ah Soomaaliya, halkaas oo cabashooyinka qabiil iyo gobol had iyo jeer u leexdaan hub. Dhinaca kale, waa in la caddeeyo: xubinnimo ma aha dammaanad in koox mid walba matalayso dadka ay sheeganayso; wakiilnimada gudaha ah waa in dastuur iyo doorasho lagu dhiso, ee aan lagu helin saxeex miis Hague ah. Codsiga xaqiiqda ah waa xukun sharci — in muwaadinku xaq u leeyahay maxkamad iyo cod, ha ku nool yahay Hargeysa, Muqdisho ama Jigjiga. Taasi waa halbeegga aan wax ku qiimayno.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu wax ka qoraa dhinaca xuquuqda shakhsiga, dheellitirka dastuuriga iyo xukunka sharciga. Matalaadda qabiilka iyo awoodda diimeed wuxuu u arkaa dhibaato dhinaca nidaamka xuquuqda. Heerarka xuquuqul insaanka caalamiga ah wuxuu ka sarreysiiyaa sharcinimada gudaha.

Ilaha

  1. CUnrepresented Nations and Peoples Organization — Wikipedia
    Ilo tertiary ah oo isbeddelaysa; xogta infobox-ka (tirada xubnaha, hoggaanka) waa in dib loo hubiyaa.
  2. DOur History — UNPOjihayn: NL
    Bogga rasmiga ah ee ururka laftiisa oo Nederland ku diiwaangashan; ilo aasaasi ah laakiin is-sharraxaad ah.
  3. DWho we are — UNPOjihayn: NL
    Sharraxaad ay ururku isku sameeyay.
  4. CUnrepresented Nations and Peoples Organization (UNPO) marks 35th anniversary — The Hague (bog magaalo-dawladeed)jihayn: NL
    Bog dhiirrigelin u ah sumcadda Hague ee 'magaalada caddaaladda'; ma aha falanqayn dhaliil leh.
  5. DAbout UNPO — General Assembly iyo Covenant — UNPOjihayn: NL
    Ilo garab-taageere
  6. BUnrepresented Nations and Peoples Organization (UNPO) — Global Human Rights Direct — University of Arizona
  7. DGovernance — UNPOjihayn: NL
    Ilo garab-taageere
  8. DOgaden — UNPO member page — UNPOjihayn: NL
    Aragti xubinta Ogaadeeniya ka soo jeeda, ma aha mid dhexdhexaad ah.
  9. DSomaliland — UNPO member page — UNPOjihayn: NL
    Qoraalku wuxuu qaadanayaa mowqifka xubinta Soomaaliland ee aqoonsi doonaysa.
  10. DUNPO Strategy 2024–2027 — Stichting UNPOjihayn: NL
    Waxaa ka mid ah liiska xubnaha iyo qorshaha shaqada.
  11. CAbdirahman Mahdi — Wikipedia
  12. DEast Turkestan: China Pressures Taiwan into Preventing Uyghur Leader's Visit — UNPOjihayn: NL
    Ilo garab-taageere
  13. BUnrepresented Nations and Peoples Organization (UNPO), The Statesman's Yearbook 2016 — Palgrave Macmillan / Springer
Qeybaha:735 eray · 13 ilo · 3 aragtiyo kala duwan