HalbeegEnsaykloobediya furanIn English
BogWadahadalAkhriFiiri taariikhda

Ururka Dawladaha Turkiga (Golaha Turkiga)

Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English

54 luqadood

Ururka Dawladaha Turkiga (Ingiriisi: Organization of Turkic States, OTS; Turki: Türk Devletleri Teşkilatı, TDT) waa urur dawladaha dhexdooda ah (intergovernmental — mid ay dawlado ku heshiiyeen, ee aan ka sarreyn madax-bannaanidooda) oo lagu aasaasay Heshiiskii Naxchivan ee 3 Oktoobar 2009. Xubnaha buuxa waa Azerbaijan, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Turkiga (Türkiye) iyo Uzbekistan. Xarunta xoghayntu waxay ku taallaa Istanbul.

Magaca hore wuxuu ahaa "Golaha Iskaashiga ee Dawladaha Turki-ku-hadla" (Turkic Council). Shirweynihii 8-aad ee Istanbul, 12 Noofembar 2021, madaxdu waxay go'aansadeen in magaca loo beddelo Ururka Dawladaha Turkiga. Uzbekistan waxay xubin buuxda ku noqotay shirweynihii 7-aad ee Baku (2019). Waxaa hadda heysta heerka indheergarad (observer): Hungary (2018), Turkmenistan (2021), Jamhuuriyadda Turkiga ee Waqooyiga Qubrus (2022) iyo Ururka Iskaashiga Dhaqaalaha ECO (2023).

Asalka iyo hab-samayska

Kulamada madaxda dawladaha Turki-ku-hadla waxay bilaabmeen 1992-kii, kadibna waxay noqdeen shirweynayaal caadi ah oo aan hay'ad joogto ah lahayn. Heshiiskii Naxchivan ee 2009 ayaa u beddelay habka mid rasmi ah oo leh xoghaynta joogtada ah, kulamo sannadle ah iyo hab go'aan-gaarid ah oo ku salaysan is-afgarad. Sannadkii 2021, madaxdu waxay ansixiyeen dukumeenti istaraatiiji ah oo la yiraahdo "Turkic World Vision 2040", kaas oo dhigaya yoolal muddo-dheer ah oo ku saabsan ganacsi, gaadiid, tacliin, dhaqan iyo cilmi-baaris.

Qaab-dhismeedka iyo hoggaanka

Hay'adda ugu sarraysa waa Golaha Madaxda Dawladaha, oo sannad walba shir madax-heer ah yeesha. Waxaa jira sidoo kale Golaha Wasiirrada Arrimaha Dibadda (CFM), oo diyaariya dukumeentiyada la saxeexayo, iyo Xoghaynta fadhigeedu yahay Istanbul. Xoghaye Guud hadda waa safiirka Kyrgyzstan Kubanychbek Omuraliev, oo xilka qabtay bilowgii Noofembar 2022; wixii ka horreeyay wuxuu xilka hayay diblomaasiga Kazakhstan Baghdad Amreyev (2018–2022). Nursultan Nazarbayev waxaa loo magacaabay guddoomiye sharaf.

Hay'adaha la-shaqeeya

Ururku wuxuu isku duba ridaa dhowr hay'adood oo gaar u ah dunida Turkiga: TÜRKSOY (dhaqanka iyo fanka), TURKPA (Golaha Baarlamaanka ee Dawladaha Turkiga), Akademiyada Turkiga ee Caalamiga ah, Hay'adda Dhaqanka iyo Dhaxalka Turkiga, iyo Rugta Ganacsiga iyo Warshadaha Turkiga (TCCI). Kulamada rasmiga ah, hay'adahan ayaa loo isticmaalaa in barnaamijyada dhaqan iyo tacliin lagu fuliyo.

Dhaqaalaha iyo isku-xirka gaadiidka

Iskaashiga dhaqaale wuxuu inta badan ku wareegsan yahay "Marinka Dhexe" (Middle Corridor) — waddo gaadiid oo Aasiya Bartamaha, Badda Kaspiyaanka iyo Kawkaas mariya alaabta u socota Yurub iyadoo la marayn Ruushka. Sannadkii 2022 madaxdu waxay Samarkand ku go'aansadeen abuurista Sanduuqa Maalgashiga Turkiga (TIF); heshiiska aasaaska ah waxaa lagu saxeexay shir aan caadi ahayn oo Ankara ah 16 Maarso 2023, wuxuuna dhaqan-galay 24 Febraayo 2024 ka dib ansixinta dalalka. Raasumaalka bilowga ah waxaa lagu sheegay 500 milyan oo doollar, kulankii koowaad ee Guddiga Maamulayaashuna wuxuu ka dhacay Istanbul 18 May 2024.

Shirweynayaasha dhawaanahan

Shirweynihii 9-aad wuxuu ka dhacay Samarkand (2022), 10-aad Astana (Noofembar 2023), 11-aad Bishkek (6 Noofembar 2024), 12-aadna Gabala ee Azerbaijan 6–7 Oktoobar 2025 oo mawduucu ahaa "Nabadda iyo Ammaanka Gobolka". Shirkii Gabala waxaa lagu soo dhoweeyay Baaqii Wadajirka ahaa ee Azerbaijan iyo Armenia ee 8 Ogosto 2025. Waxaa lagu ballamay in shirweynaha 13-aad uu Turkiga ka qabto Ankara 29–30 Oktoobar 2026.

Jawiga siyaasadeed ee gobolka

Falanqiinta gobolka waxay ku sheegaan in ururku ka soo wareegay kaliya iskaashi dhaqan una guuray agenda dhaqaale, gaadiid iyo, muddadan dambe, arrimo ammaan ah. Moscow waxay u aragtaa kororka saameynta Ankara mid ka jarjaraya mawqifkeedii dhaqanka ahaa ee Aasiya Bartamaha, halka Beijing ay ka taxaddarto mawqifyada la xiriira aqoonsiga qawmiyadeed ee Turkiga sababo la xiriira Xinjiang. Wadamada xubnaha ah, gaar ahaan Kazakhstan iyo Uzbekistan, waxay ilaaliyaan siyaasad dheelitiran oo aan is-hor taagin xiriirkooda Ruushka iyo Shiinaha.

Hubanti la'aanTurkmenistan wali waa indheergarad. Sanadkii 2022 waxaa jiray warar rasmi u dhow oo sheegaya inay u gudbi doonto xubinnimo buuxda, laakiin ilaha rasmiga ah ee ururka ilaa hadda ma xaqiijiyaan wareeg noocaas ah. Sidoo kale tirooyinka badanaa lagu soo qaato (tusaale: dadka ku dhow 178 milyan iyo wax-soo-saarka guud ee ku dhow 1.9 trilyan oo doollar) waa qiyaaso ka yimid ilo dawladeed, mana aha xisaab caalami ah oo la xaqiijiyay.
XusuusinAf-Soomaaliga iyo warbaahinta Carabiga ah magaca waxaa mararka qaar loo turjumaa "Golaha Turkiga", taasoo ka timid magacii hore ee Turkic Council. Magaca rasmiga ah tan iyo 2021 waa Ururka Dawladaha Turkiga. Sidoo kale, "Turkic" waxay tilmaamaysaa qoyska luqadaha Turkiga (oo ay ku jiraan Kazakh, Uzbek, Kyrgyz, Azeri), ee ma aha oo kaliya dalka Turkiga.

Aragtiyo kala duwan

Mowduucan waa mid lagu kala aragti duwan yahay. Hoos waxa ku qoran aragtiyo saxeexan oo iskuul kasta uu leeyahay bayaan cad.

Iskuulka Turkiga ee Geeska Afrika
jihayn: TR

Ururka Dawladaha Turkiga waa caddaynta ugu cad in Ankara ay siyaasad dibadda ku dhistay xiriir dhaqan, luqad iyo taariikh — ee ma aha kaliya kordhinta awood. Laga bilaabo kulamadii 1992 ilaa Heshiiskii Naxchivan ee 2009 iyo magac-beddelkii Istanbul 2021, waxaa la arkaa hab tallaabo-tallaabo ah: marka hore aqoonsi dhaqan, kadib hay'ado joogto ah, ugu dambayn agenda gaadiid iyo maalgashi sida Marinka Dhexe iyo Sanduuqa Maalgashiga Turkiga. Xarunta Istanbul iyo martigelinta shirweynaha 13-aad ee Ankara 2026 waxay muujinayaan mudnaan istaraatiiji ah. Soomaaliya waa inay tan ka bartaa: xiriirka Turkiga ma aha gargaar oo keliya, waa qaab isku xirnaan gobol iyo tayo hay'adeed. Wixii Ankara ku guulaysatay Aasiya Bartamaha — hay'ado xoogan oo aan madax-bannaanida xubnaha halis gelinayn — waa qaab ku habboon Geeska Afrika.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu joogitaanka Turkiga ee Soomaaliya iyo siyaasadda Geeska Afrika ka akhriyaa muraayadda mudnaanta siyaasadda dibadda ee Turkiga. Doorka Turkiga wuxuu si ka wanaagsan uga eegaa actor-yada kale ee dibadda, wuxuuna badanaa isticmaalaa ilo Turki ah. Jihayntan waa mid la sheegay: qayb kasta oo iskuulkan laga qoro waxa loo bandhigaa akhristaha iyada oo ay la socoto qoraalkan, keligeedna looma isticmaalo salka xaqiiqada.

Iskuulka Dhaqaale-Siyaasadeed Dhaleeceeya

Marka la faquuqo, Ururka Dawladaha Turkiga waa dhismo ku wajahan dib-u-qaybinta socodka raasumaalka iyo waddooyinka ganacsiga. "Marinka Dhexe" ujeeddadiisa lama qariyo: alaabta Aasiya Bartamaha loo marsiiyo Yurub iyadoo Ruushka laga leexiyo. Taasi macnaheeda waa in dalal aan raasumaal badan lahayn ay ku xirmayaan silsilado qiimo ay ka arrimiyaan xarumaha maalgashiga. Sanduuqa Maalgashiga Turkiga oo raasumaalkiisa bilow ah 500 milyan oo doollar la sheegay yahay waa tiro yar marka la barbar dhigo ballanqaadyada, taas oo muujinaysa in maalgashiga dhabta ah laga sugayo ilo kale — deyn iyo shuruudo la socda. Halkaas ayaa waxaa laga bilaabmaa xukun-saarid: qorshaha gaadiidka ayaa go'aamiya cida qandaraaska qaadanaysa iyo cida biilka bixinaysa. Waxaa kale oo muhiim ah in tirooyinka sida 178 milyan iyo 1.9 trilyan oo doollar ay yihiin qiyaaso dawladeed, oo loo isticmaalo hab warfaafin siyaasadeed.

Bayaanka iskuulka

Gargaarka dibadda, nidaamka deynta iyo socodka raasumaalka wuxuu u akhriyaa xiriir xukun-saarid ah. Wuxuu si qaab-dhismeed ah u shakisan yahay dhexdhexaadnimada hay'adaha caalamiga ah. Falanqaynta actor-ka dibadda, danta ayuu ka dhigaa sharraxaadda caadiga ah.

Iskuulka Ammaanka Reer Galbeedka

Aragtida maaraynta khatarta, shirkii Gabala ee Oktoobar 2025 oo mawduucu ahaa "Nabadda iyo Ammaanka Gobolka" waa isbeddel muuqda: urur bilaabmay dhaqan iyo luqad ayaa hadda ku dhex jira arrimo ammaan. Soo dhoweynta Baaqii Wadajirka ah ee Azerbaijan iyo Armenia waxay tusaysaa in ururku doonayo door dhex-dhexaadin. Laakiin waa la ogaadaa xadka: go'aan-gaarid is-afgarad ku salaysan iyo xubnihii — gaar ahaan Kazakhstan iyo Uzbekistan — oo si taxaddar leh ilaaliya xiriirkooda Moscow iyo Beijing, waxay ka hor istaagayaan in ururkan noqdo isbahaysi milatari. Moscow waxay saameynta Ankara u aragtaa mid ka jarjaraya mawqifkeedii, Beijingna waxay ka walwalsan tahay khadadka qawmiyadeed ee Xinjiang. Sidaas darteed waxtarka dhabta ahi wuxuu ku yaal isku xirka gaadiidka iyo maaraynta khilaafyada dabacsan, ee ma aha ballanqaad difaac wadajir ah.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu hor mariyaa maaraynta khatarta iyo waxtarka militari. Al-Shabaab wuxuu marka hore u arkaa arrin ammaan. Wuxuu inta badan wadaagaa aaminsanaanta qaab-dhismeedka ammaanka reer Galbeedka — taasi waa mowqif, ma aha meel dhexdhexaad ah.

Ilaha

  1. ANakhchivan Agreement on the Establishment of the Cooperation Council of Turkic Speaking StatesOrganization of Turkic States
  2. AOrganization ChartOrganization of Turkic States
  3. AOrganization of Turkic States — AboutOrganization of Turkic States
    Ilo rasmi ah oo ururka leeyahay; sharraxaadda isu-soo bandhigidda ah.
  4. CTurkic Council's name changed to Organization of Turkic StatesAnadolu Agencyjihayn: TR
  5. AThe Turkic World came together in IstanbulTÜRKSOY
  6. ATurkic World Vision – 2040Organization of Turkic States
  7. AThe OTS Secretary General received the Secretary General of TURKPAOrganization of Turkic States
  8. AMinister of Foreign Affairs Hakan Fidan received OTS Secretary General Kubanychbek Omuraliev, 8 September 2026Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Turkigajihayn: TR
  9. A12th Summit of the Organisation of Turkic States, Gabala, 7 October 2025TÜRKSOY
  10. CThe Organisation of Turkic States Summit in QabalaSpecialEurasia
  11. AAreas of Cooperation: Economic CooperationOrganization of Turkic States
  12. ATurkic Investment Fund officially started its activitiesXafiiska Ra'iisul Wasaaraha Kazakhstanjihayn: KZ
  13. BWith Russia focused on Ukraine, Türkiye positions itself as a key connector in Central AsiaODI
  14. CTurkic states' joint investment fund to debut with $500M capitalDaily Sabahjihayn: TR
    Warbaahin u dhow xukuumadda Turkiga.
  15. CTurkish foreign minister receives Organization of Turkic States secretary general in AnkaraAnadolu Agencyjihayn: TR
  16. AThe 12th Summit of the Organization of Turkic States Convened in Gabala, AzerbaijanOrganization of Turkic States
  17. CAnkara to host NATO and Turkic summits, says ErdoganTRT Worldjihayn: TR
  18. CTashkent Conference: the Organisation of Turkic States Consolidates its Economic Presence in Central AsiaSpecialEurasia
  19. CTurkey Reshapes the Organization of Turkic StatesManara Magazine
  20. BThe Rise of the Organization of Turkic StatesGulf Research Center
  21. BTurkmenistan to Join the Organization of Turkic StatesCaspian Policy Center
    Xarun Washington ku salaysan oo taageersan xiriirka Galbeedka iyo gobolka Kaspiyaanka.
  22. CTurkic Investment Fund to Launch Operations in Early 2026The Times of Central Asia
Qeybaha:681 eray · 22 ilo · 3 aragtiyo kala duwan