Waayeeltooyo
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
47 luqadood
Waayeeltooyo (Ingiriisi: gerontocracy) waa nidaam siyaasadeed ama bulsheed oo awoodda go'aan-gaarista ay ku urursan tahay dadka da'da weyn. Ereyga waxaa laga soo qaatay Giriigga hore: "geron" oo micnihiisu yahay nin da' weyn, iyo "kratos" oo micnihiisu yahay xukun ama awood. Nidaamkan hoggaanku wuxuu ku salaysan yahay da'da iyo waayo-aragnimada la xidhiidha, halkii ay noqon lahayd tartan furan ama doorasho joogto ah.
Waayeeltooyo ma aha oo kaliya nidaam sharci ku qoran. Marar badan waa xaalad ka dhalata qaab-dhismeedka hay'adaha: haddii kor-u-kaca xilalka uu ku xidhan yahay sanadaha adeegga, hoggaamiyayaasha sare waxay noqonayaan kuwo da' weyn. Sidaas oo ay tahay, waxaa jira bulshooyin ay da'da si cad tahay shuruud aqoonsan oo hoggaanka.
Aasaaska fikradda
Fikradda taageerta waayeeltooyo waxay ku dooddaa in waayo-aragnimada iyo xasilloonida garaadka ay la yimaadaan da'da, gaar ahaan bulshooyinka aqoontu afka lagu gudbiyo. Waayeelku wuxuu noqdaa kaydka taariikhda, xeerarka iyo xidhiidhka qabiilooyinka. Dhinaca kale, dadka ka digniinta bixiya waxay xusaan in nidaamku yareeyo isbeddel, kordhiyo gaabis go'aan-gaarista, oo xaddido ka-qaybgalka jiilalka cusub.
Muuqaalka bulshada Soomaaliyeed
Bulshada Soomaaliyeed waxay lahayd hab-dhaqan ku salaysan awoodda waayeelka. Shirarka guddiyada beelaha, oo ay ka mid yihiin shirka odayaasha, waxay xalliyaan khilaafyo, dhigaan mag iyo heshiis, oo fasiraan xeerka soo jireenka ah. Awoodda odayaashu waxay ku xidhan tahay aqoonsi bulsheed iyo maamuus, ma aha xafiis dawladeed. Habkan wuxuu weli ka mid yahay qalabka nabad-samaynta gobollada.
Tusaalooyin hay'adeed
Hay'adaha ay xilku dheer yahay waxay soo saaraan muuqaal waayeeltooyo. Tusaale, guddiyada garsoorka sare oo xilku nolosha oo dhan socdo, ama xisbiyada awood-keliya ah ee hoggaankooda uu isku qof ku sii jiro sanado badan. Falanqeeyayaal badan ayaa hoggaanka Midowga Soofiyeeti ee sannadihii 1980-meeyadii ku tilmaamay tusaale caan ah, iyadoo hoggaamiyayaal isku xigxigay ay xilka la wareegeen iyagoo da' weyn ah oo caafimaadkooda daciif ah.