Wadanimo

Wadanimo (sidoo kale loo yaqaan "wadani", Ingiriisi: nationality) waa xiriirka sharciga ah ee ka dhexeeya shakhsi iyo dawlad. Xiriirkaas wuxuu dawladda ku xambaarsan yahay waajibaad — sida ilaalinta muwaadinka gudaha iyo dibadda — shakhsigana wuxuu siiyaa xuquuq iyo waajibaad, sida xaqa ah in uu dalka soo galo oo ku noolaado.

Erayga waxaa marmar loo isticmaalaa macne kale: kooxda dadka ah ee isku dhaqan, isku luqad ama isku taariikh ah, in kastoo aan dawlad gooni ah lahayn. Labadan macne — kan sharciga iyo kan bulsho-dhaqanka — waa in la kala saaro, maxaa yeelay qof wuxuu lahaan karaa asal qowmiyadeed aan la mid ahayn wadanimadiisa sharci.

Wadanimo iyo muwaadinnimo

Qaar badan oo dal ah, wadanimo iyo muwaadinnimo (citizenship) isku shay ayay tilmaamaan. Nidaamyada qaar, wadanimo waxay tilmaamtaa xiriirka caalami ee dawladda dibadda ugu matasho qofka, halka muwaadinnimo ay tilmaamto xuquuqda gudaha, sida codbixinta iyo xilalka dawladeed. Sidaas awgeed, waxaa jiri kara dad wadanimo leh laakiin aan haysan dhammaan xuquuqda siyaasadeed.

Siday u dhalato

Laba mabda' oo weyn ayaa caadi ah. Kan koowaad waa jus sanguinis (dhiigga): ilmuhu wuxuu ka dhaxlaa wadanimada waalidkiis, meesha uu ku dhashay ha ahaatee. Kan labaad waa jus soli (dhulka): qofka wuxuu helaa wadanimada dalka uu ku dhashay. Dalal badan waxay isku daraan labada mabda' iyagoo shuruudo ku xira, tusaale ahaan sharciga degganaanshaha waalidka.

Dabiiciyaynta iyo lumidda

Wadanimo waxaa lagu heli karaa dabiiciyaynta (naturalization) ka dib muddo degganaansho ah, aqoon luqadeed iyo imtixaan dhaqan iyo dhaqaale, iyo dhaar daacadnimo. Guursashada muwaadin, korsashada carruurta, iyo soo-celinta dadka soo jeeda dalka ayaa sidoo kale marin u ah. Dhinaca kale, qof waa ka tanaasuli karaa, dawladduna waa ka qaadi kartaa xaalado sharciga ku qeexan, in kastoo qawaaniinta caalamiga ah ay xaddidaan ka-qaadidda haddii ay qofka ka dhigayso mid aan wadan lahayn.

Laba-wadanimo iyo la'aanta wadanimo

Qaar ka mid ah dawladaha waxay ogolaadaan in qof laba ama in ka badan oo wadanimo ah haysto; kuwo kalena way mamnuucaan, waxayna dalbadaan in mid laga tanaasulo. Iska soo horjeedka waa la'aanta wadanimo (statelessness), taasoo ka dhalan karta isbeddelka xuduudaha, khilaafka sharciyada, ama diiwaangelin la'aanta dhalashada. Dadka aan wadan lahayn waxay caadi ahaan dhib kala kulmaan waraaqo, safar, shaqo iyo adeegyo dawladeed.