Wahaabi

Wahaabi (Carabi: الوهابية) waa magac loo isticmaalo dhaqdhaqaaq diimeed Islaami ah oo asal ahaan ka bilaabmay gobolka Najd, oo ku yaal bartamaha Jasiiradda Carabta, qarnigii siddeed iyo tobnaad. Magaca waxaa laga soo qaatay culimadii dhaqdhaqaaqa hormuudka u ahaa, Muxammad bin Cabdul Wahaab. Culimada dhaqdhaqaaqa laftooda badanaa magacan ma isticmaalaan; waxay isku sheegaan 'Salafiyiin', 'Muwaxxidiin' ama kaliya Muslimiin raacsan Sunnada.

Bartamaha caqiidada dhaqdhaqaaqa waa fikradda tawxiid — keligii Ilaah caabudidda — iyo diidmada waxa dhaqdhaqaaqu ku tilmaamo shirk ama bidco. Waxaa ka mid ah diidmada dhaqanka lagu barya ama lagu tawassulo qubuurta awliyada, dhismaha qubuurta, iyo dabbaaldegyada diimeed aan asal cad ku lahayn Qur'aanka ama Sunnada. Fiqhi ahaan dhaqdhaqaaqu wuxuu inta badan ku dhow yahay madhabta Xanbaliga, laakiin xoogga wuxuu saaraa in xukunka toos laga soo saaro qoraallada asaasiga ah.

Bilowga taariikhiga

Muxammad bin Cabdul Wahaab wuxuu wax bartay Najd, Xijaas iyo Ciraaq, kadibna bilaabay wacdi ku dhiirrigelinaya nadiifinta caabudidda. Isbahaysi siyaasi iyo diimeed ah ayuu la sameeyay Muxammad bin Sacuud, taliyihii degmada Dircaya. Heshiiskaas — oo mid ka bixiyo awoodda diimeed midna awoodda dowladeed — wuxuu noqday saldhigga dowladdii Sacuudiga ah ee ugu horreysay. Xiriirka labada qoys ee Aal Shaykh iyo Aal Sacuud wuxuu sii socday qarniyo badan.

Faafitaanka iyo saameynta

Markii Boqortooyada Sacuudiga la aasaasay qarnigii labaatanaad, fikradaha dhaqdhaqaaqa waxay noqdeen kuwo caadi ah nidaamka waxbarashada, garsoorka iyo maamulka diimeed ee dalka. Kobcinta dakhliga saliidda ka dib, hay'ado iyo ururo la xiriira Sacuudiga waxay taageereen masaajido, jaamacado, buug-daabacaad iyo ardo shisheeye. Sababtaas awgeed fikradaha Salafiga ah waxay saameyn ku yeesheen bulshooyin Muslim ah oo badan, Afrika, Aasiya iyo qurbaha Yurub.

Muranka magaca

Ereyga 'Wahaabi' inta badan waxaa isticmaalaan kuwa dhaqdhaqaaqa ka horyimid, oo u eegaya sida madhab cusub oo ka baxsan wadada Islaamka soo jireenka ah. Culimada dhaqdhaqaaqa waxay ku doodaan in magaca aan sax ahayn, maxaa yeelay — sida ay sheegaan — Muxammad bin Cabdul Wahaab madhab cusub ma aasaasin ee kaliya ku baaqay in dib loo noqdo qoraallada. Sidaas darteed cilmi-baarayaal qaar waxay doorbidaan ereyada 'Wahaabiyya' iyo 'Salafiyya' in kala saaran oo si taxaddar leh loo isticmaalo.