Wakhti

Wakhti waa qaab lagu cabbiro isbeddelka iyo kala horreynta dhacdooyinka. Waxaa lagu tilmaamaa saddex qaybood oo caadi ah: waqti tegey, waqti hadda ah iyo waqti soo socda. Wax kasta oo dhaqdhaqaaq leh — dhaqdhaqaaqa dhulka, garaaca wadnaha, ama guuritaanka iftiinka — waxaa lagu qiyaasi karaa wakhti.

Bini'aadamku waqtiga wuxuu ku cabbiraa halbeegyo isku xigxiga sida ilbiriqsi, daqiiqad, saacad, maalin, bil iyo sannad. Halbeegyada waaweyn badankood waxay ka soo jeedaan dhaqdhaqaaqa cirka: maalintu waxay ku salaysan tahay wareegga Dhulka naftiisa, sannadkuna wareegga Dhulka ee Qorraxda. Halbeegyada yaryar ee casriga ahna waxaa lagu qeexaa dhaqdhaqaaqa atamka.

Cabbiraadda iyo halbeegyada

Nidaamka caalamiga ah ee halbeegyada (SI), ilbiriqsigu waa halbeegga aasaasiga ah ee wakhtiga. Waxaa lagu qeexaa tiro go'an oo ah gariirka shucaaca ka soo baxa atamka seesiyum, taasoo saamaxaysa in saacadaha atamku ay noqdaan kuwo aad u sax ah. Saacadahaas ayaa lagu taageeraa nidaamka wakhtiga caalamiga ah ee UTC, kaas oo aduunka oo dhan loo isticmaalo isku-dubarid.

Aragtida fiisigiska

Fiisigiska klaasikiga ah ee Newton, wakhtigu wuxuu ahaa mid guud oo isku mid ah qof kasta. Aragtida isu-xidhnaanta ee Einstein waxay bedeshay fikraddaas: wakhtigu wuxuu ku xidhan yahay xawaaraha iyo cuf-jiidashada. Qofka aad u dhaqaaqaya ama ku dhow cuf weyn, saacaddiisu way ka gaabis noqotaa marka la barbardhigo mid kale. Tan waxaa lagu tijaabiyay saacado atam ah oo diyaarado iyo dayax-gacmeedyo lagu qaaday, waxaana la tixgeliyaa nidaamyada GPS.

Jihada wakhtiga

Su'aal weyn oo fiisigiska ka jirta ayaa ah sababta wakhtigu u socdo hal jiho. Sharciyada aasaasiga ah ee dhaqdhaqaaqu inta badan waa kuwo laba dhinac shaqeeya, laakiin waaya-aragnimadu waxay muujinaysaa in dhacdooyinku aysan dib u noqon. Sharraxaadda inta badan la aqbalay waxay ku salaysan tahay sharciga labaad ee thermodynamics-ka: nidaamyada gooni ah entropy-gooda (heerka kala-firidhsanaanta) wuu kordhaa, taasoo abuurta jiho la garan karo.

Bulshada iyo kalandarrada

Bulshooyinku waxay soo saareen kalandarro kala duwan oo ku saabsan dayaxa, qorraxda ama labadaba. Kalandarka Giriigoriyaanka ah ayaa maanta caalami ahaan loo isticmaalaa arrimaha rasmiga ah, halka kalandarka Hijriga ah ee dayaxa lagu tiriyo dhacdooyinka diinta Islaamka. Dhaqanka Soomaalida, waqtiga maalinta badanaa waxaa laga bilaabaa qorrax-soo-bax, sidaas darteed 'saacaddii lixaad' ee Soomaaliga ay u dhigantaa toban laba duhur ee nidaamka caalamiga ah.