Wax soo saarka gudaha

Wax soo saarka gudaha (Ingiriisi: Gross domestic product, GDP) waa cabbir dhaqaale oo lagu qiyaaso qiimaha suuqa ee dhammaan alaabta iyo adeegyada dhammaystiran ee lagu soo saaro xuduudaha dal gudahood muddo cayiman, badanaa sannad ama rubuc (saddex bilood). Ereyga 'gudaha' wuxuu tilmaamayaa in la tiriyo waxa dalka dhexdiisa lagu soo saaro, iyadoon loo eegin haddii soo saaraha uu yahay muwaadin ama shirkad shisheeye.

Waxaa loo isticmaalaa in lagu barbardhigo cabbirka dhaqaalaha dalal kala duwan, iyo in lagu raad-raaco koritaanka ama hoos u dhaca dhaqaalaha. Xisaabiyeyaasha qaranka ee wasaaradaha maaliyadda iyo xafiisyada tirakoobka ayaa soo saara, iyagoo raacaya hab-raac caalami ah oo la yiraahdo Nidaamka Xisaabaadka Qaranka (System of National Accounts).

Habab lagu xisaabiyo

Waxaa jira saddex hab oo aasaasi ah oo natiijadoodu ku dhow tahay isku mid. Habka wax soo saarka (production) wuxuu isku darayaa qiimaha lagu daray (value added) ee waax kasta oo dhaqaale, isagoo ka jaraya alaabta dhexdhexaadka ah si aan laba jeer loo tirin. Habka kharashaadka (expenditure) wuxuu isku darayaa isticmaalka qoysaska, maalgashiga, kharashka dowladda, iyo dhoofinta oo laga jarayo soo dejinta. Habka dakhliga (income) wuxuu isku darayaa mushaharka shaqaalaha, faa'iidada shirkadaha, kirada iyo canshuuraha wax soo saarka.

Nooca aan qiimaha lahayn iyo kan la saxay

Wax soo saarka gudaha ee qiimaha maanta ah (nominal) waxaa lagu qiimeeyaa qiimayaasha suuqa ee sannadka la tirinayo. Kan la saxay sicir-bararka (real) wuxuu isticmaalaa qiimayaal sannad saldhig ah, si koritaanka dhabta ah looga sooco kororka qiimayaasha. Koritaanka dhaqaale ee badanaa lagu wargeliyo warbaahinta waa isbeddelka boqolkiiba ee nooca la saxay. Sidoo kale waxaa jira GDP-ga qofkiiba (per capita), oo ah wadarta oo lagu qaybiyo tirada dadka, kaas oo ka fiican marka la barbardhigayo dalal kala duwan tirada dadkoodu.

Farqiga u dhexeeya GNI

Dakhliga qaran ee guud (GNI) wuxuu tiriyaa dakhliga ay muwaadiniinta iyo shirkadaha dalka ka helaan meel kasta oo adduunka ah, halka GDP-gu uu tiriyo waxa dalka dhexdiisa lagu soo saaro. Dalalka ay xawaaladaha shaqaalaha dibedda joogaa ama maalgashiga shisheeye door weyn ku leeyihiin, labada tiro way kala fogaan karaan.

Xadaynta cabbirka

GDP-gu ma cabbiro qaybsanaanta hantida, waxna kama sheego caafimaadka, waxbarashada ama xaalada deegaanka. Sidoo kale ma tiriyo shaqada guriga ee lacag la'aanta ah iyo howlaha dhaqaalaha aan rasmiga ahayn, taas oo ka dhigan in dalalka uu sektarka aan rasmiga ahayn ku ballaaran yahay tiradu ka hooseyso xaqiiqada. Sababtaas awgeed waxaa la isticmaalaa cabbirro dheeraad ah sida tilmaamaha horumarka aadanaha.