Woqooyiga Ameerika

Woqooyiga Ameerika waa qaarad ku taal qaybta woqooyi-galbeed ee adduunka. Waxay xiganeysaa Badweynta Atlantik dhanka bari, Badweynta Baasifik dhanka galbeed, Badweynta Arctic dhanka woqooyi, halka dhanka koonfur-bari ay ku xigto Badda Kariibiyaanka. Waxay Koonfurta Ameerika kula xiran tahay dhul-gacmeedka cidhiidhiga ah ee Panama.

Qaaradda waxaa ka mid ah saddex dal oo waaweyn: Kanada, Mareykanka iyo Meksiko. Waxaa sidoo kale ku jira dalalka Bartamaha Ameerika sida Guatemala, Belize, Honduras, El Salvador, Nikaraaguwa, Kosta Rika iyo Panama, iyo jasiiradaha Kariibiyaanka sida Kuuba, Jamaica, Haiti iyo Jamhuuriyadda Dominican. Greenland, oo ah jasiiradda ugu weyn adduunka, waxay juqraafi ahaan ka tirsan tahay Woqooyiga Ameerika laakiin siyaasad ahaan waxay xiriir la leedahay Danmark.

Juqraafi iyo cimilo

Dhanka galbeed waxaa ka socda buuro dhaadheer oo loo yaqaan Rocky Mountains, halka bari ka jiraan buuro gaboobay ee Appalachian. Bartamaha waxaa ku yaal bannaan ballaaran oo beeraha loo isticmaalo. Webiyada waaweyn waxaa ka mid yihiin Mississippi, Missouri, Mackenzie iyo Rio Grande. Harooyinka Waaweyn (Great Lakes) waxay ka mid yihiin biyaha macaan ee ugu ballaaran adduunka.

Cimiladu aad bay u kala duwan tahay: barafka joogtada ah ee Arctic-ga woqooyi, keymaha qoyan iyo cimilada dhexdhexaadka ah ee bartamaha, saxaraha sida Sonora iyo Mojave, iyo cimilada kulaylaha qoyan ee Bartamaha Ameerika iyo Kariibiyaanka. Duufaannada badeedda (hurricanes) waxay caadi ahaan ku dhufta xeebaha Kariibiyaanka iyo Gacanka Meksiko inta u dhaxaysa Juun iyo Noofembar.

Taariikh

Dadka asalka u ah qaaradda waxay ka soo guureen Aasiya kumanaan sano ka hor. Waxaa ka soo baxay bulshooyin waaweyn sida Maaya iyo Aztec ee Meksiko iyo Bartamaha Ameerika, iyo bulshooyin kala duwan ee woqooyi. Laga bilaabo qarnigii 15-aad, boqortooyooyinka Yurub — Isbaanish, Faransiis iyo Ingiriis — waxay gumeysteen qaybo badan, taasoo keentay isbeddel dad ahaan iyo luqad ahaan. Qarniyadii 18-aad iyo 19-aad, dalal badan ayaa madaxbannaani qaateen.

Dad, luqado iyo dhaqaale

Luqadaha ugu badan waa Ingiriisi, Isbaanish iyo Faransiis; sidoo kale waxaa jira luqado dad-asal ah iyo luqado Kariibiyaan ah oo creole ah. Dhaqaalaha qaaradda wuu aad u kala sarreeyaa: Mareykanka iyo Kanada waxay ka mid yihiin dhaqaalayaasha ugu waaweyn adduunka, halka dalalka Bartamaha Ameerika iyo Kariibiyaanku badanaa ku tiirsan yihiin beeraha, dalxiiska iyo lacagta shaqaalaha dibadda soo dirto. Heshiisyada ganacsi ee saddexda dal ee woqooyiga waxay xiriir dhow ka dhigeen wax-soo-saarkooda.