Xaas

Xaas waa magac loo bixiyo naagta ku jirta xiriir guur oo la aqoonsan yahay. Af-Soomaaliga waxaa sidoo kale loo yaqaan "afo" (ama "affo") iyo "oori". Erayga "xaas" mararka qaar waxaa loo isticmaalaa qoyska oo dhan, gaar ahaan naagta iyo carruurta, taas oo macnihiisa ka ballaadhinaysa hal qof.

Xaaladda xaasnimo waxay bilaabmaysaa marka guurka la xidho, waxayna dhammaanaysaa furiin, dhimasho ninka, ama burburinta guurka. Nidaamyada sharciga badankood waxay xaaska siiyaan xuquuq iyo waajibaad gaar ah, sida masruufka, dhaxalka, iyo xuquuqda ku xidhan carruurta.

Erey-bixin

Erayga "xaas" wuxuu ka soo jeedaa Carabiga. Isticmaalka Af-Soomaaliga wuxuu leeyahay laba macne oo isku dhow: naagta guurka, iyo qoyska la masruufo. "Oori" waa eray Soomaali asal ah oo badanaa afafka gobolada lagu isticmaalo. Lammaanaha lab waxaa loo yaqaan "nin" ama "odey", iyadoo "ninkeed" loo isticmaalo marka xiriirka guurka lagu tilmaamayo.

Dhinaca sharciga

Sharciyada qoyska ee dalal kala duwan waxay qeexaan sida guurka la diiwaangeliyo iyo waxa xaaska xaq u leedahay. Guud ahaan waxaa ka mid ah: masruufka guriga, hantida guurka lagu wadaago ama la kala saaro, iyo qayb ka mid ah dhaxalka marka ninka geeriyoodo. Nidaamyada Shareecada Islaamka waxay xaaska u yaqaanaan meherka (dowry) oo ah lacag ama hanti ninka u bixiyo, waxayna sheegaan in masruufka guriga uu saaran yahay ninka. Xeerarka rasmiga ah iyo caadooyinka deegaanka mararka qaar waa iska hor imaadaan, gaar ahaan arrimaha dhaxalka iyo talada guurka.

Guurka wadajirka ah

Qaar ka mid ah nidaamyada sharciga iyo diinta waxay u oggolaadaan ninka inuu haysto in ka badan hal xaas (polygyny). Meelaha noocaas ah, xaas kasta wuxuu leeyahay xaalad sharci ah oo gooni ah, iyadoo caadi ahaan la doonayo in siman-nimo lagu dhex dhigo masruufka iyo hoyga. Nidaamyada kale waxay xaddidaan guurka hal lammaane, guurka labaad oo aan furiin ka horreeyo waxaana loo tixgeliyaa mid aan sharci ahayn.

Isbeddelka doorka

Qarniyadii dhaafay, meelo badan doorka xaaska si dhow waxaa lagu xidhay maamulka guriga iyo korinta carruurta, halka sharciyada qaar xaddidayeen awoodda ay ku lahayd hanti gaar ah ama shaqo bannaanka. Isbeddelka waxbarasho iyo ka qaybgalka suuqa shaqada waxay keentay in badan oo xaasas ah ay noqdaan qayb ka mid ah dakhliga qoyska, halka qaybsanaanta shaqada guriga ay weli tahay mowduuc looga hadlo cilmi-baadhista bulshada.