Xadiid

Xadiid (Fe, oo laga soo gaabiyey erayga Laatiinka ah ferrum) waa curiye kiimikaad oo bir ah, kaas oo lambarkiisa atamigu yahay 26. Waa mid ka mid ah biraha ugu badan ee dhulka lagu helo, gaar ahaan qolofta dhulka iyo bartamaha dhulka (core). Xadiidka saafiga ahi waa bir cawlaan ah oo dhalaalaysa, laakiin marka uu hawada iyo qoyaanka la kulmo wuxuu samaystaa oksaydh casaan ah oo loo yaqaan miridh.

Xadiidku wuxuu door weyn ku leeyahay warshadaha casriga ah. Inta badan looma isticmaalo isaga oo saafi ah, ee waxaa laga sameeyaa isku-dhaf (alloy) sida birta adag ee la yiraahdo bir-xoogeed (steel), taas oo ah xadiid lagu daray xaddi yar oo kaarboon ah. Sidoo kale xadiidku waxa uu qayb ka yahay nolosha noolaha: waxa uu ku jiraa hemogloobiinta dhiigga oo qaada ogsijiinta.

Astaamaha jireed iyo kiimikaad

Xadiidku waa bir adag oo la tumi karo (malleable), waana mid dhaliya korontada iyo kulaylka. Waxa uu leeyahay astaan gaar ah oo la yiraahdo magnetism (birlab): heerkul caadi ah, xadiidku wuxuu soo jiitaa birlabta, wuxuuna noqon karaa birlab joogto ah. Marka heerkulku aad u kaco wuxuu lumiyaa astaantaas. Kiimikaad ahaan xadiidku si fudud ayuu ula falgalaa ogsijiinta, taas oo keenta miridhka (iron oxide) kaas oo aan ilaalin lakabka hoos yaal, sidaas darteed miridhku wuxuu sii gudbaa xagga gudaha.

Sida loo helo loona sifeeyo

Xadiidka waxaa laga soo saaraa macdano (ore) sida hematite iyo magnetite. Habka caadiga ah waa in macdanta lagu shubo foorno weyn (blast furnace) oo lagu daro dhuxul-birreed (coke) iyo nuurad. Kulaylka iyo kaarboonku waxay ka saaraan ogsijiinta macdanta, natiijaduna waa xadiid dareere ah oo hoos u dhaca. Xadiidkaas hore wuxuu leeyahay kaarboon badan, waana la yareeyaa marka bir-xoogeed la doonayo.

Taariikh

Isticmaalka xadiidku wuxuu bilaabmay ka dib naxaasta iyo naxaas-isku-dhafka (bronze). Xilliga taariikhda ee lagu magacaabo Xilliga Xadiidka waxa uu tilmaamayaa marxalad ay bulshooyin kala duwan bilaabeen inay hubka iyo qalabka beeraha ka sameeyaan xadiid halkii ay ka ahaan lahaayeen bronze. Kacaanka warshadaha qarniyadii dambe, soo saarista xadiidka iyo bir-xoogeedka ayaa noqotay saldhigga tareennada, buundooyinka iyo dhismayaasha waaweyn.