Xadiis
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
112 luqadood
Xadiis (Carabi: الحديث) waa warbixin ku saabsan hadalka, camalka, sifada ama aqbalaadda Nabi Muxammad. Jamacaha erayga waa axaadiis, oo af-Soomaali lagu tilmaamo sidoo kale "Axaatiis". Xadiiska waa isha labaad ee sharciga Islaamka kadib Quraanka, oo culimadu isticmaalaan si loo sharraxo aayadaha guud iyo in lagu dhiso xukummada cibaadada iyo dhaqanka.
Xadiis kastaa laba qaybood ayuu ka kooban yahay: sanad (silsiladda dadka warbixinta gudbiyay) iyo matan (qoraalka warbixinta laftiisa). Culimada xadiiska waxay habab gaar ah u sameeyeen in lagu qiimeeyo xaaladda ninkii wariyay — xusuustiisa, daacadnimadiisa iyo suuragalnimada inuu la kulmay kii ka soo wariyay.
Isha iyo gudbinta
Qarniyadii hore ee Islaamka xadiisyada badanaa afka ayaa lagu gudbiyay, in kastoo qoraalku sidoo kale jiray. Kooxo culimo ah waxay safarro dhaadheer u galeen magaalooyinka Iraaq, Shaam, Xijaas, Masar iyo Khuraasaan si ay dadka wariyayaasha ah kala kulmaan oo ay warbixinnada ka qaataan. Habkan ayaa loo yaqaan "rixlada cilmiga".
Kutubta ugu caansan
Dhinaca Sunniga, buugaagta ugu caansan waxaa ka mid ah Saxiix al-Bukhaari iyo Saxiix Muslim, oo la wada tilmaamo inay ugu adkeeyeen shuruudaha aqbalidda. Waxaa kaloo caan ah Sunan Abu Daawuud, Jaamic al-Tirmidhi, Sunan al-Nasaa'i, Sunan Ibn Maajah iyo Musnad Axmed bin Xanbal. Dhinaca Shiicada Imaamiya, kutubta la tixgeliyo waxaa ka mid ah al-Kaafi ee Kulayni iyo Man laa yaxduruhu al-Faqiih.
Qiimeynta iyo darajooyinka
Culimada waxay xadiisyada u kala saaraan darajooyin: saxiix (mid buuxiyay shuruudaha), xasan (mid la aqbalayo laakiin xoogga sanadkiisa ka hooseeya saxiixa), daciif (mid dhinac ka liita) iyo mawduuc (mid la been-abuuray oo Nabiga lagu sheegay). Cilmiga lagu barto xaaladda wariyayaasha waxaa loo yaqaan "cilmu al-rijaal", halka qawaaniinta guud ee qiimeynta lagu magacaabo "cilmu mustalax al-xadiith".
Kaalinta sharciga
Madhaahibta fiqhiga waxay ku kala duwan yihiin sida xadiiska loo isticmaalo marka la barbardhigo qiyaas, ijmaac ama dhaqanka deegaanka. Sidoo kale ay ku kala duwan yihiin shuruudaha aqbalidda xadiiska mid keliya wariyay. Kala duwanaanshahaas ayaa mid ka mid ah sababaha kala duwanaanta xukummada fiqhiga.