Xagal

Xagal (Ingiriisi: angle) waa qaab joomatari ah oo ka dhasha marka laba fallaadh-xariiq (ray) isku bar ku kulmaan. Barta ay ku kulmaan waxaa loo yaqaan cirifka (vertex) xagasha, laba xariiqdana waxaa loo yaqaan dhinacyada (dhinacyada xagasha). Xagashu waxay muujineysaa inta furitaan ama duub u dhexeysa labada dhinac, ma aha dhererka dhinacyada.

Xagasha waxaa lagu cabbiraa halbeegyo kala duwan. Kii caadiga ah waa darajada (°), oo wareegga buuxa loo kala qaybiyo 360 daraja. Halbeeg kale oo xisaabta sare badanaa lagu shaqeeyo waa raadiyaanka (radian), oo wareegga buuxa yahay 2π raadiyaan. Sidaas darteed 180 daraja waxay u dhigantaa π raadiyaan. Waxaa kaloo la isticmaalaa daqiiqada iyo ilbiriqsiga xagasha (1° = 60′, 1′ = 60″), gaar ahaan cilmiga xiddigiska iyo sahaminta dhulka.

Noocyada xagasha

Xagasha waxaa loo kala saaraa marka loo eego cabbirkeeda. Xagal toosan (right angle) waa 90 daraja. Xagal dhuuban (acute) waa mid ka yar 90 daraja. Xagal ballaaran (obtuse) waa mid ka weyn 90 laakiin ka yar 180 daraja. Xagal toosnaan xariiq ah (straight angle) waa 180 daraja, halka xagal ka weyn 180 oo ka yar 360 loo yaqaan reflex. Xagal buuxa waa 360 daraja.

Xiriirka xagallo

Laba xagal oo isku darkooda yahay 90 daraja waxaa loo yaqaan kuwo isku dhammaystiray (complementary); haddii isku darkoodu yahay 180 daraja waa kuwo isku buuxiyay (supplementary). Marka laba xariiq toosan isgooyaan, xagallada isbarbar dhigan (vertical angles) waa isle'eg. Xariiq gudbaysa laba xariiq barbar socda waxay abuurtaa xagallo u dhigan iyo kuwo gudaha ah oo qaanuunno gaar ah leh, kuwaas oo saldhig u ah caddaymo badan oo joomatari ah.

Xagal iyo saddexagal

Mid ka mid ah xeerarka aasaasiga ah ee joomatariga Yuukliidiyaanka waa in saddexda xagal ee saddexagal isku darkoodu yahay 180 daraja. Xiriirka u dhexeeya xagallada iyo dhinacyada saddexagalka waxaa lagu bartaa cilmiga trigonometry (xisaabta saddexagalka), oo isticmaasha hawlaha sine, cosine iyo tangent. Haddii xagashu la yaqaan iyo dhinac keliya, dhinacyada kale waa la xisaabin karaa.

Isticmaalka

Xagasha waxay ku shaqo leedahay injineernimada dhismaha, sahaminta dhulka, hab-raacyada maraakiibta iyo diyaaradaha, iyo saadaasha meeraha. Sidoo kale waxay muhiim u tahay fiisigiska, tusaale ahaan xagasha soo dhaca iyo xagasha ka noqodka nuurka, iyo cabbirka wareegga qaybo makaanik ah.