Xanaabila

Xanaabila (Carabi: الحنبلية) waa mid ka mid ah afarta mad'hab ee weyn oo fiqhiga Sunniga ah. Waxaa loo aaneeyaa Axmad bin Xanbal, aqoonyahan Islaami ah oo ku noolaa Bagdaad qarniyada hore ee Islaamka. Mad'habka wuxuu ku tiirsan yahay si adag Qur'aanka iyo Xadiiska, isla markaana ka hoos dhigaya qiyaasta (isbarbardhigga caqliga) iyo ra'yiga shakhsiga marka nusuus (qoraallo diimeed) la heli karo.

Marka la barbardhigo mad'habyada kale — Xanafiya, Maalikiya iyo Shaaficiya — Xanaabila ayaa loo yaqaan hab-dhaqan ah in aqoonyahannadu ka hor tagaan fasiraadda balaadhan ee sharciga marka ay diiwaanka xadiiska ka hor imanayso. Sababtaas ayaa dhalisay in Xanaabila lagu tilmaamo ahl al-xadiith, taas oo micnaheeda dad wax ku qiimeeya wareysiyada Nabiga.

Aasaaska iyo Axmad bin Xanbal

Axmad bin Xanbal wuxuu ahaa muxaddis (khabiir xadiis) ka hor inta uu noqon aqoonyahan sharci. Buugga ugu caansan oo isaga la xidhiidha waa al-Musnad, oo ah urursan xadiisyo oo loo habeeyay sida saxaabiga wariyay. Isaga qudhiisa ma qorin buug fiqhi oo qaab-dhismeed leh; mad'habka waxaa dhistay ardaydiisa iyo jiilalka kaddib, oo ururiyay jawaabihiisa iyo fatwooyinkiisa.

Nolosha Axmad bin Xanbal waxaa lagu xusuustaa khilaafka ku saabsanaa su'aasha in Qur'aanka la abuuray iyo in kale, oo la yiraahdo fitnat al-khalq al-Qur'aan. Wuxuu diiday inuu aqbalo aragtiga dowladda maalintaas, taas oo keentay in lagu xidho oo lagu dhibaateeyo. Diidmadaas ayaa u dhistay sumcad weyn dhexdii dadka xadiiska raaca.

Habka sharci-dejinta

Ilaha sharciga ee Xanaabila waxay ka bilaabmaan Qur'aanka, kadib Sunnada, kadibna ijmaacda saxaabada. Marka nusuus la'aan noqoto, waxaa la isticmaalaa xadiis daciif (oo xoog yar leh) intii aan la gaadhin qiyaas, sida ay qeexeen aqoonyahanno badan oo mad'habka. Xeer guud ah oo mad'habka lagu yaqaan waa in dhaqamada cibaadada asal ahaan la mamnuucan yihiin ilaa dalil la keeno, halka macaamilaadka dadka dhexdooda asal ahaan la banaan yihiin ilaa dalil mamnuucaya la helo.

Aqoonyahannada iyo kobcinta

Aqoonyahanno caan ah oo mad'habka la xidhiidha waxaa ka mid ah Ibn Qudaama al-Maqdisi, oo qoray buugaag fiqhi ah oo weli lagu barto, iyo Ibn Taymiyya iyo ardaygiisa Ibn Qayyim al-Jawziyya, kuwaas oo qoraalladooda saameyn ku yeeshay dhaqdhaqaaqyo dib-u-habeyn ah oo qarniyada dambe. Ibn Taymiyya, in kastoo Xanbali ah, mararka qaar ka duway aragtiyada caadiga ah ee mad'habka.

Faafitaanka juqraafi

Taariikh ahaan Xanaabila waxay xoog lahayd Ciraaq iyo Shaam, gaar ahaan Bagdaad iyo Dimishiq. Maanta waxay ugu badan tahay Jasiiradda Carabta, gaar ahaan Sacuudi Carabiya iyo Qatar, halkaas oo ay saldhig u tahay nidaamka sharciga. Marka la barbardhigo mad'habyada kale, tirada raacsan ee caalamka waa mid yar.