Xanaaq

Xanaaq (sidoo kale loo yaqaan caro) waa dareen (shucuur) aasaasi ah oo qofku dareemo marka uu u arko in wax hortag ku noqdeen himilooyinkiisa, ama in xaq laga jabiyay isaga ama dad uu daneeyo. Waxaa la tilmaamaa dareen leh xoog dhaqdhaqaaq oo qofka u kicinaya inuu wax ka qabto xaaladda, badanaana la xiriira aragti qiimeyn ah oo ah in cid kale ay mas'uul ka tahay dhibaatada.

Xanaaqu wuxuu ku kala duwan yahay xoogga iyo muddada: waxaa ka mid ah cadho fudud oo isla markiiba dhamaanaysa iyo cadho kulul oo dhawr daqiiqo socota. Cilmi-nafsiga waxaa lagu kala saaraa xanaaqa oo ah dareen ku-meel-gaar ah iyo dabeecadda rabshadeed oo ah fal; labadu isku mid ma aha, qof xanaaqsan wax rabshad ah samayn karo ama iska aamusi kara.

Astaamaha jidhka

Marka xanaaqu dhaco, jidhku wuxuu galaa xaalad diyaargarow ah oo ay hoggaamiso habka neerfaha ee is-maamula. Waxaa caadi ah in garaaca wadnaha kordho, cadaadiska dhiiggu kaco, neefsashadu dedejiso, murqahana adkaadaan. Wejiga waxaa ka muuqda calaamado gaar ah sida sunta indhaha oo hoos u dhacda iyo bushimo la isku qabsaday. Hormoonnada sida adrenaline-ka ayaa kordha, taas oo tamar degdeg ah siisa jidhka.

Sababaha iyo qiimeynta maskaxda

Aragtiyaha qiimeynta (appraisal theories) waxay sheegaan in xanaaqu uusan si toos ah uga imanin dhacdada laftigeeda, laakiin uu ka imanaayo sida qofku u fasiray dhacdada. Haddii qofku u arko in dhibaatadu ka timid dan-la'aan ama ula kac cid kale, xanaaqu wuu badan yahay. Haddii uu u arko shil aan lala talin, dareenku wuxuu u badan yahay murugo ama walaac. Sidaas darteed dad kala duwan oo isla dhacdo la kulmay way kala dareemi karaan.

Doorka bulshada iyo dhaqanka

Xanaaqu wuxuu leeyahay shaqo isgaarsiineed: wuxuu dadka kale u sheegayaa in xadka la gudbay, wuxuuna qofka u sahli karaa inuu difaaco xuquuqdiisa ama uu wax ka beddelo heshiis aan sinnayn. Dhaqammada waxay kala duwan yihiin sida ay u ogolaadaan muujinta xanaaqa: qaar waxay u arkaan mid la aqbali karo marka xaq la jabiyay, qaar kalena waxay dhiirrigeliyaan in la qariyo si xiriirka bulsho loo ilaaliyo. Sidoo kale filashooyinka waxay ku kala duwan yihiin jinsiga iyo booska bulsheed ee qofka.

Maaraynta iyo saameynta caafimaadka

Xanaaq soo noqnoqda oo aan la maarayn waxaa lala xiriiriyaa dhibaatooyin caafimaad, gaar ahaan kuwa wadnaha iyo xididdada, iyo khilaafaad joogto ah oo xiriirka bulsho ah. Habab la isticmaalo waxaa ka mid ah dib-u-qiimaynta fikirka (in si kale loo fasiro xaaladda), neefsasho hoos u dejin ah, ka-fogaansho muddo gaaban si dareenku u dego, iyo tababbarrada daaweynta garashada iyo dabeecadda (CBT). Muujinta xoogga leh ee joogtada ah — sida wax jebin — lama arag inay dareenka yarayso, waxaana suurtogal ah inay xoojiso caadada.