Xanafiya

Xanafiya waa madhab (dariiqa fiqi oo sharciga Islaamka lagu fasiro) ka mid ah afarta madhab ee caanka ah ee Sunniga. Waxaa loo nisbeeyaa Abuu Xaniifa al-Nucmaan bin Thaabit, oo ku noolaa magaalada Kuufa ee Ciraaq qarniyada hore ee Islaamka. Isaga oo qudhiisu qorin buug fiqi oo dhammaystiran, ardaydiisu ayaa qoray oo kala saartay aragtiyaha, sidaas awgeedna madhabku wuxuu ku dhisan yahay soo-gudbin ardayda dhex martay.

Xanafiya waa madhabka ugu tirada badan raacayaasha caalamka Muslimka. Waxay ku baahsan tahay Turkiga, Balkanka, Shaamka qaybo ka mid ah, Ciraaq, Aasiya Dhexe, Afgaanistaan, Baakistaan, Hindiya, Bangaladhesh iyo qaybo ka mid ah Masar. Baahitaankan waxaa xoojiyay in dawladihii waaweynaa — sida Cabbaasiyiinta xilliyo, Salajiqa, Mughalka iyo Cusmaaniyiinta — ay madhabkan ka dhigeen kan maxkamadaha dawladda.

Aasaaska iyo ardayda

Laba arday oo Abuu Xaniifa ah ayaa door weyn ka qaatay dhismaha madhabka: Abuu Yuusuf iyo Muxammad bin al-Xasan al-Shaybaani. Abuu Yuusuf wuxuu noqday qaadi weyn xilligii Cabbaasiyiinta, taasoo madhabka ku dhex dhex-gelisay nidaamka dawladda. Al-Shaybaani wuxuu qoray kutub la soo gudbiyay oo aasaas u ah aragtiyaha madhabka. Marar badan waxaa la sheegaa in aragtida madhabka rasmiga ah ay ka dhalatay isku-dhafka aragtida seddexdan nin, oo aan mar walba is-raacsanayn.

Habka fiqi ee madhabka

Xanafiya waxay ku tiirsan tahay Qur'aanka, Sunnada, ijmaaca (heshiiska culimada) iyo qiyaaska (isbarbardhigga). Waxaa intaas dheer laba qalab oo si gaar ah loola xiriiriyo: istixsaan (in xukun qiyaas laga leexdo marka natiijadu culays leedahay ama ay ka fiican tahay xal kale) iyo curfka (caadada bulshada oo la tixgeliyo marka aan qoraal ka hor imanayn). Sababtan awgeed madhabka waxaa lagu tilmaamaa mid meel bannaan u daaya fikirka iyo xaalka deegaanka.

Buugaagta iyo isku-xigxiga

Kutubta madhabka waxaa ka mid ah shaqooyinka al-Shaybaani (oo la yiraahdo 'zaahir al-riwaaya'), kadibna qoraallo dambe oo faahfaahin ah sida al-Hidaaya ee al-Marghiinaani iyo faalladaha ku saabsan. Xilligii Cusmaaniyiinta waxaa la sameeyay kooxo qorista sharciga ah, oo ugu dambeyn keentay Majalla, oo ah sharci rayid ah oo ka soo baxay fiqiga Xanafiga. Waddamo badan oo Muslim ah ilaa maanta xeerarkooda qoyska waxay saldhig u yihiin aragtida Xanafiga.