Xaqiiq

Xaqiiq (Ingiriisi: fact) waa wax dhab ahaan jira ama dhacay, oo ka duwan mala-awaal ama aragti shakhsi ah. Marka la yidhaahdo hadal xaqiiq ah, waxaa loola jeedaa hadal la hubin karo, kaas oo lagu tijaabin karo indho-indhayn, dukumeenti ama caddayn kale.

Erayga waxaa lagu isticmaalaa falsafadda, sharciga, sayniska iyo warfaafinta, laakiin macnaha ku dhow-dhow ee mid kastaa ka duwan yahay. Falsafaddu waxay ku murantaa waxa xaqiiq ka dhigaya xaqiiq; sharcigu wuxuu kala saaraa arrimaha xaqiiqda ah iyo kuwa sharciga ah; warfaafintuna waxay xaqiiqda ka soocdaa fikirka qoraaga.

Xaqiiq iyo aragti

Kala soocidda xaqiiqda iyo aragtida (opinion) waxay ku salaysan tahay in hadalka la hubin karo iyo in kale. "Biyuhu waxay ka koobmaan hydrogen iyo oksijiin" waa hadal la hubin karo. "Biyuhu waa cabitaanka ugu macaan" waa qiimeyn shakhsi ah oo aan lagu tijaabin karin habab la wadaago. Haddana xadku mar walba ma cadda, maadaama qiimeyn qaarkood ay ku salaysan yihiin tiro iyo cabbir.

Aragtida falsafadda

Falsafadda ontology-ga ah, qaar waxay xaqiiqda u arkaan xaalad arrimo (state of affairs) oo ka jirta dunida dibadda, oo ah waxa hadalka runta ah run ka dhigaya. Kuwa kale waxay ku doodaan in "xaqiiq" aan ahayn shay dunida ku jira, ee ay tahay uun hab aan ku sheegno hadallada la aqbalay. Doodda kale waxay khusaysaa in xaqiiqdu ka madax bannaan tahay aqoonta bini'aadamka iyo in kale.

Sayniska iyo caddaynta

Cilmi-baarista saynisyeed, xaqiiqdu waxay badanaa tilmaamtaa xog indho-indhayn oo dib loo soo celin karo, oo ka duwan mala-awaalka (hypothesis) iyo teooriyada (theory) oo sharraxaya xogtaas. Xaqiiqda saynisku ma aha wax weligeed aan la dib-u-eegi karin: qalab cusub iyo hab-cabbir cusub ayaa mararka qaar wax ka beddela cabbirradii hore, inkastoo aasaasyada la xaqiijiyay ay caadi ahaan sii adkaadaan.

Sharciga iyo warfaafinta

Maxkamadaha nidaamyo badan, garsooraha ama xeer-ilaaliyaha ayaa go'aamiya arrimaha xaqiiqda ah (waxa dhacay), halka garsooruhu adeegsado sharciga arrimahaas. Warfaafinta, hab-raacyada hubinta xaqiiqda (fact-checking) waxay isku dayaan in la barbar dhigo sheegasho iyo dukumeenti ama ilo asal ah, kadibna la muujiyo heerka taageerada caddaynta.