Xasharaad

Xasharaad (sidoo kale loo yaqaan cayayaan) waa koox xayawaan ka tirsan qaybta arthropoda (xayawaan lakab-dibadeed adag leh iyo addimo xubno-xubno ah). Astaamahooda muhiimka ah waa jirka oo saddex qaybood u kala go'ay — madax, xabad iyo caloosha — iyo lix addin oo xabadka ku xiran. Inta badan nooca waaweynna waxay leeyihiin laba lammaan baalal, in kastoo noocyo badan baalasha ka maqan yihiin ama hal lammaan oo kaliya leeyihiin.

Xasharaadka waa kooxda xayawaanka ugu noocyada badan ee dhulka la yaqaan. Waxay ku nool yihiin ku dhawaad meel kasta oo dhulka ah: kaymaha, lamadegaanka, biyaha macaan iyo guryaha dadka. Waxay ka maqan yihiin oo kaliya badweynta furan si buuxda. Tirada noocyada la sameeyay oo magac loo bixiyay waa boqolaal kun, halka cilmi-baarayaal qiyaasaan in noocyo badan oo kale weli aan la qeexin.

Qaab-dhismeedka jirka

Madaxa waxaa ku yaal indho isku-dhafan (compound eyes) oo ka kooban tiro badan xubno indho yaryar ah, laba caaradood (antennae) oo dareenka ur iyo taabashada u adeega, iyo qaybaha afka. Qaabka afka wuu ku kala duwan yahay habka quudinta: dhirta cuna waxay leeyihiin af cunis ah, kuwa dheecaanka nuugana waxay leeyihiin xarrago dheer oo tuuban. Xabadka waxaa ka baxa lixda addin iyo baalasha. Caloosha waxaa ku jira xubnaha dheefshiidka iyo taranka.

Jirka dibaddiisa waxaa daboolaya lakab adag oo kitiin (walax adag oo dabiici ah) ka sameysan. Lakabkan wuxuu jirka ka ilaaliyaa dhaawaca iyo biyo-lumidda, laakiin ma korro; sidaas darteed xasharaadka waa inuu marar badan iska baxa lakabkiisa hore (dhalmo-cusboonaysiin) inta uu korayo.

Korriinka iyo taranka

Inta badan xasharaadka wuxuu ukun dhala. Korriinka waxaa loo kala saaraa laba hab. Isbeddel buuxa (metamorphosis dhammaystiran) waxaa ka muuqda balanbaalisyada, dirxiga cadka, quraanjada iyo shinnida: ukunta waxaa ka soo baxa dirxi, ka dibna qolof-nasasho, ugu dambeyn qaan-gaar oo si buuxda ka duwan dirxiga. Isbeddel qayb ah waxaa ka muuqda ayaxa iyo kaneecada dhulka: dhallaanku wuxuu qaan-gaarka u eg yahay, oo tallaabo tallaabo ku koraa iyada oo aan marin marxalad nasasho ah.

Kaalinta deegaanka iyo xiriirka dadka

Xasharaadku wuxuu qabtaa hawlo deegaan muhiim ah. Shinnida, balanbaalisyada iyo diqsiyada qaar waxay dhirta u gudbiyaan bulbulka (pollination), taas oo saameyn ku leh wax-soo-saarka miraha iyo beeraha. Noocyo kale waxay burburiyaan haraaga dhirta iyo xayawaanka, oo nafaqada ku celiyaan ciidda. Waxaa kale oo ay cunto u yihiin shimbiraha, kalluunka iyo xayawaan kale.

Dhinaca kale, noocyo badan waxay saameeyaan caafimaadka iyo dhaqaalaha. Kaneecada waxay gudbisaa cudurro ay ka mid yihiin duumada iyo dengue; dukhsigu wuxuu faafiyaa cudurro caloosha. Ayaxa iyo cayayaanka beeraha waxay dalag baabbi'in karaan. Beeraleyda iyo hay'adaha caafimaadku waxay isticmaalaan hab isku dhafan: kiimiko cayayaan-dile, ku-dhaqmid beeraha (sida beddelka dalagga), iyo isticmaalka cayayaan kale oo ugaarsada kuwa waxyeellada geysta.