Xawaare

Xawaare (Ingiriisi: speed) waa cabbirka fiisikiska ah oo tilmaamaya inta fogaan ah oo shay ku maraya waqti go'an. Waa qiyaas leh oo keliya cabbir (magnitude), oo aan lahayn jiho. Waxaa lagu qiyaasaa mitir ilbiriqsi kasta (m/s) ee nidaamka caalamiga ah (SI), sidoo kale kiiloomitir saacaddii (km/h) ama nawtiko (knots) marka la hadlayo badmareenka iyo duulista.

Xisaabta aasaasiga ah waa: xawaaraha = fogaanta / waqtiga. Kala saarid muhiim ah waxay u dhaxaysaa xawaaraha celceliska ah (guud oo la qiyaasay safarka oo dhan) iyo xawaaraha degdegga ah (kan xilligii gaar ah, oo ku dhow xad-marinta waqtiga oo aad u yar).

Xawaare iyo velocity

Af-Ingiriisiga wuxuu kala saaraa 'speed' iyo 'velocity'. Speed waa scalar — cabbir keliya. Velocity waa vector — cabbir iyo jiho. Shay ku wareegaya goobo wareeg ah oo xawaarihiisu isku mid yahay wuxuu leeyahay velocity isbeddelaysa, maxaa yeelay jihadu waxay had iyo jeer isbeddelaysaa. Isbeddelka velocity marka loo eego waqtiga waa dedejin (acceleration).

Xadka iftiinka

Marka loo eego aragtida gaarka ah ee xiriirka (special relativity) ee Albert Einstein, xawaaraha iftiinka meel bannaan ah waa xadka ugu sarreeya ee macluumaad ama walax gaadhi karto. Qiyaastii waa 299,792,458 mitir ilbiriqsi kasta, oo hadda loo qaatay tiro qeexid ah oo lagu salaynayo cabbirka mitirka. Marka xawaaraha shay u dhowaado xadkan, saamaynta xiriirka — sida ballaadhinta waqtiga — ayaa muuqata.

Xawaaraha meeraha iyo xawaaraha baxsashada

Xawaaraha meeraha (orbital speed) waa xawaaraha loo baahan yahay in shay ku sii jiro wareeg ku xeeran jir weyn oo cuf-jiidasho leh. Xawaaraha baxsashada (escape velocity) waa xawaaraha ugu yar ee shay uga bixi karo saamaynta cuf-jiidashada jirka, iyada oo aan mar dambe dareere ku darsanayn. Labadan qiyaas waxay ku xidhan yihiin cufka jirka iyo masaafada laga bilaabo xarunta.

Cabbiraadda

Xawaaraha waxaa lagu cabbiraa qalab kala duwan: speedometer ee gawaadhida, radar iyo laser guns ee ciidamada waddooyinka, iyo Doppler-ka ee xiddigiska oo lagu qiyaaso xawaaraha xiddigaha marka loo eego iftiinkooda oo isbeddelaya. Xawaaraha dhawaaqa hawada ku dhow badda waa qiyaastii 343 m/s heerkul 20 digrii Celsius ah, laakiin waa isbeddelaya iyadoo ku xidhan heerkulka iyo dareeraha.