Xayawaan

Xayawaan (Ingiriisi: Animal; Laatiin: Animalia) waa boqortooyo ka mid ah kooxaha waaweyn ee noolaha. Xayawaannada waa nooluhu unugyo badan leh (multicellular), oo unugyadoodu aanay lahayn darbi unug adag (cell wall) sida kuwa dhirta. Xayawaannadu cuntadooda kama samaystaan iftiinka qorraxda; waxay ku tiirsan yihiin cunto ka baxsan jirkooda, kadibna gudaha ayay ku burburiyaan.

Inta badan xayawaannada waxay leeyihiin muruq iyo unugyo dareen (nerve cells), taasoo u suurtogelinaysa dhaqdhaqaaq iyo ka jawaabid wax ku dhaca deegaanka. Waxaa jira noocyo aan taas lahayn, sida isbaanjiyada (sponges). Taranka noocyada badan waxay ku sameeyaan isku-darka gamet-yada lab iyo dheddig, in kastoo qaar tarmi karaan si aan lab-dheddig ahayn.

Qaybaha waaweyn

Xayawaannada waxaa loo qaybiyaa waxyaabo la yiraahdo phylum. Kuwa ugu caansan waxaa ka mid ah Chordata (kuwa laf-dhabar leh iyo qaraabadooda), Arthropoda (cayayaanka, aarosaadka, iyo kuwa badda ee sida carsaanyada), Mollusca (qolofleyda iyo kuwa la mid ah), Annelida (gooryaanka xariiqan), iyo Cnidaria (jellyfish iyo koraalka). Arthropoda waa tan noocyada ugu badan leh.

Kuwa laf-dhabarka leh waxaa loo kala saaraa: kalluunka, amfibiyaanka (sida rahyada), xamaaratada, shimbiraha, iyo naasleyda. Bini'aadamka waa nooc ka mid ah naasleyda, oo sidaas darteed xayawaan ahaan lagu tiriyo nidaamka kala-saarista bayoolajiga.

Deegaan iyo nolol-maalmeed

Xayawaannadu waxay ku nool yihiin badaha, biyaha macaan, dhulka, iyo hawada. Deegaanka dabiiciga ah waxay ku qaataan kaalmo kala duwan: qaar waa cawska cuna (herbivores), qaar waa kuwa hilib cuna (carnivores), qaar labadaba way cunaan, qaar kalena waxay ku nool yihiin wax burburay ama waxay ku dhaqmaan jirka nooc kale (parasites). Sidaas darteed waxay ka qayb qaataan wareegga nafaqada iyo isku-xirnaanta silsiladda cuntada.

Xiriirka bini'aadamka

Bini'aadamku waxay xayawaanka u isticmaalaan cunto, dhar, xoog-shaqo, iyo raacdo. Xoolo-dhaqashada — sida geela, lo'da, riyaha iyo idaha — waa aasaaska dhaqaalaha qaybo badan oo Soomaaliya ah. Waxaa kale oo jira xayawaan la haysto guriga sida bahalaha reer-guuraaga la wehesha. Dhinaca kale, faraqa deegaanka, ugaarsiga xad-dhaafka ah iyo isbeddelka cimilada waxay noocyo badan gelinayaan halis dabar-go'.