Xaytiyiin

Xaytiyiin (Ingiriisi: Hittites) waxay ahaayeen dad ku noolaa Anatolia (haddaba badankeed waa Turkiga) waqtiyadii Burcadda Dambe (Late Bronze Age). Waxay dhiseen boqortooyo caasimadeeddu ahayd Hattusa, oo ku taallay bariga Anatolia dhexe. Luqaddoodii rasmiga ahayd waxay ka mid ahayd qoyska luqadaha Hindo-Yurubiyaanka, taasoo ka dhigaysa mid ka mid ah luqadaha ugu hore ee qoyskaas oo qoraal lagu helay.

Xaytiyiin waxay ku qori jireen far dhagax-dhaawac ah (cuneiform) oo ay ka soo amaahdeen dhaqanka Mesobotamiya, iyagoo sidoo kale isticmaalayay far sawir-ku-salaysan (hieroglyphic) oo loo adeegsaday luqadda Luwiyaan. Kumanaan looxyo dhoobo ah oo laga soo saaray burburka Hattusa ayaa laga helay macluumaad ku saabsan sharciga, diinta, heshiisyada iyo taariikhda boqorrada.

Meesha iyo caasimadda

Hattusa waxay ku taallay meel buuro ah oo dabiici ahaan la difaaci karo. Magaalada waxaa ku wareegsanaa derbi dhaadheer, irdo weyn iyo macbudyo. Dhulka Anatolia dhexe wuxuu lahaa kheyraad birood iyo daaq, taasoo taageertay dhaqaale ku tiirsan beeraha, xoolaha iyo ka ganacsiga macdanta. Boqortooyadu waxay xukun ku fidisay dhulal ku yaalla koonfurta Anatolia iyo waqooyiga Suuriya.

Nidaamka dowladnimo

Madaxda ugu sarraysa waxay ahayd boqorka, oo sidoo kale ahaa wadaadka ugu weyn. Boqoradda (loo yaqaan Tawananna) waxay xafiis rasmi ah lahayd oo ka sii socday xitaa marka boqorku dhinto. Dowladdu waxay ku tiirsanayd heshiisyo lala galo boqortooyooyin yaryar (vassals), oo lagu qeexo canshuurta, ciidan bixinta iyo daacadnimada. Heshiisyadaas ayaa noqday mid ka mid ah tusaalooyinka ugu hore ee diblumaasiyadda qoran.

Colaadda Masar iyo dagaalka Qadesh

Xaytiyiin iyo Masar waxay ku tartameen xukunka Suuriya. Dagaalkii Qadesh, oo dhacay agagaarka bartamaha qarnigii 13-aad ee ka hor miilaadka, waxaa is-hor yimid ciidamada Xaytiyiin iyo kuwii Ramses II. Kadib waxaa la gaaray heshiis nabadeed oo qoraal ahaan lagu hayo labada dhinacba — mid ka mid ah heshiisyada nabadeed ee ugu caansan taariikhda hore.

Dhicitaanka iyo dadka ka dambeeyay

Agagaarka dhammaadka qarnigii 12-aad ee ka hor miilaadka, Hattusa waa laga tagay oo waa la gubay, iyadoo la mid ah burburka guud ee Burcadda Dambe ee Bariga Dhexe. Kadib waxaa Anatolia koonfureed iyo waqooyiga Suuriya ka soo baxay boqortooyooyin yaryar oo badanaa loo yaqaan "Neo-Hittite" ama Suuro-Xaytiyiin, kuwaas oo sii wataa dhaqanka iyo farta hieroglyphic-ga Luwiyaan.