Xeelad (khiyaano)

Xeelad ama khiyaano (Ingiriisi: fraud) waa ficil qof ku gaadhsiiyo qof kale ama hay'ad marin-habaabin, si uu faa'iido maali ah, hanti ama xuquuq u helo, ama si uu qof kale khasaare u gaadhsiiyo. Waxa kala saara khaladaad kale in ay ku jirto ula-kac: qofka wax sameeya wuu og yahay in xogtu sax ma aha, ama wuu qariyay xog uu waajib ku ahaa in uu sheego.

Xeeladda waxa lagu daawaa sharciga dembiyada iyo sharciga madaniga labadaba. Dhinaca dembiyada, dowladda ayaa dacwada wadda oo ciqaab la saarayo. Dhinaca madaniga, qofka waxyeeladu ku dhacday ayaa magdhow dalbanaya. Isla ficil ayaa mararka qaar labada waddo lagu qaadi karaa.

Astaamaha muhiim ah

Nidaamyada sharciga badankood waxay dooni doonaan in la caddeeyo dhawr shay: mid, in sheegasho been ah ama qarin xog dhici jirtay; laba, in qofka sheegay uu ogaa beennimadeeda ama uu ka welwelin lahaa runteeda; saddex, in qofka kale uu ku kalsoonaaday sheegashada; afar, in kalsoonidaas ay khasaare ama wareejin hanti keentay. Marka mid ka mid maqan yahay, dacwadu ma taagnaato sida xeelad ah.

Noocyada caadi ah

Waxa jira noocyo badan: xeelad caymis (sheegashooyin been ah oo lagu doonayo magdhow), xeelad canshuur (qarinta dakhli), xeelad xisaabaad (isbeddelka warbixinnada maaliyadeed ee shirkadaha), been-abuur (sameynta dukumentiyo ama lacag been ah), iyo xeelad korantada ah oo lagu adeegsato email, telefoon ama bogag internet. Nooc caan ku ah waa nidaamka Ponzi, halkaas oo lacagta maal-gelinta cusub lagu bixiyo 'faa'iidada' maal-geliyeyaasha hore.

Xeelad korantada iyo phishing

Kordhitaanka adeegyada bangiyada internetka iyo lacag-wareejinta mobilada waxay balaadhisay habab cusub. Phishing waa habka lagu diro fariimo u ekaysiinaya hay'ad la aaminsan yahay, ujeedadu tahay in qofku bixiyo erey-sirtiisa ama lambarrada koodhkiisa. Sidoo kale waxa jira xeelado ku salaysan aqoonsi la xaday, oo lagu furto koontooyin ama lagu qaato deymo magaca qof kale.

Ka hortag iyo hubin

Hay'adaha waxay isticmaalaa kala-qaybinta shaqada (qof keliya ha maamulin dhammaan tallaabooyinka lacag-bixinta), hanuunin xisaabaad ah oo dibadda ka timid, iyo nidaamyo kombiyuutar ah oo raadiya dhaqan-wareeg aan caadi ahayn. Bangiyada waxay adeegsadaan xeerarka 'aqoonso macaamiilkaaga' iyo la-socodka wareejinno waaweyn. Dhinaca shakhsiga, hubinta ilaha fariimaha iyo diidmada in xog sir ah lagu bixiyo telefoon ama email waa tallaabooyinka aasaasiga ah.