Xeer

Xeer waa nidaam sharci oo dhaqan ah oo Soomaalidu isticmaasho, kaas oo salka ku haya heshiisyo la gorgortamay oo ka dhexeeya beelo iyo qoysas. Xeerku ma aha qoraal dawladeed; wuxuu ku socdaa afka, xusuusta odayaasha, iyo tusaalayaal xukumaad oo hore loo gaaray. Ujeeddadiisa muuqata waa in nabadgelyada la ilaaliyo, khilaafaadka la xalliyo, iyo in dhaawaca dhaqaale iyo naf loo beddelo magdhow la cabbiri karo.

Nidaamku wuxuu ku shaqeeyaa iyadoo qofku ka mid yahay koox mas'uuliyad wadaagta. Marka xubin dembi geysto ama dhaawac keeno, dacwadda ma aha oo keliya mid shakhsi; kooxda uu ka tirsan yahay ayaa ka qaybqaadata bixinta magdhowga. Taasi waxay abuurtaa cadaadis gudaha ah oo xubnaha lagu celiyo, maadaama kharashka falka lagu qaybsado.

Qaab-dhismeedka iyo dadka ka qaybqaata

Odayaasha beelaha — oo inta badan loo yaqaan 'oday dhaqameed' ama 'nabaddoon' — ayaa ah kuwa maxkamadda xeerka fadhiya. Labada dhinac waxay soo magacaabaan kuwo u doodaya, kadibna guddi dhexdhexaad ah ayaa dhegaysta markhaatiyaal, dhaarta, iyo caadooyinka hore. Xukunka lama fulinayo ciidan; waxaa lagu fuliyaa cadaadis bulsheed iyo cawaaqib ah in beesha diidan ay lumiso ilaalinta guud.

Diyo iyo magdhow

Qaybta ugu muuqata ee xeerku waa 'diyo' — magdhow lagu bixiyo dil ama dhaawac. Diyada badanaa waxaa lagu qiimeeyaa xoolo (geel ama ari) ama lacag u dhiganta, oo ay saameeyaan nooca dhaawaca iyo ka-qaybgalka. Beelaha qaar waxay yeeshaan heshiisyo qorshaysan oo hore u sheegaya heerarka; taasi waxay yareysaa gorgortan dheer marka dhacdo timaaddo. Waxaa jira kala duwanaansho weyn oo u dhexeeya gobolo iyo beelo.

Xiriirka sharciga kale

Xeerku wuxuu la shaqeeyaa sharciga Islaamka (shareecada) iyo, meelaha ay ka jirto, sharciga dawladda ee la qoray. Arrimo badan — sida guur, dhaxal, iyo dhaar — waxaa loo gudbiyaa culimada. Meelo kale, sida diyada iyo mas'uuliyadda beeleed, xeerku wuxuu sii wadaa dhaqan aan si buuxda ugu ekayn qaanuunka Islaamka. Isbeddel-isbeddelka u dhexeeya saddexda nidaam waa mid gobol kasta ku kala duwan.

Dood iyo dhaleeceyn

Dhaleeceynta caadiga ah waxay xoogga saartaa in xeerku uu xubnaha koox kasta si aan siman u matalo: haweenka iyo dadka ka tirsan beelaha yaryar badanaa kama qaybgalaan go'aan-qaadashada, xuquuqdoodana waxaa lagu qiimeeyaa si ka duwan. Sidoo kale, sababtoo ah mas'uuliyadda waa mid kooxeed, qofka falka geystay mararka qaar ma qaado ciqaab shakhsi ah. Taageerayaasha xeerka waxay ku doodaan in nidaamku bixiyo xal degdeg ah oo qiimo jaban meelaha maxkamadaha dawliga ah ay ka jilicsan yihiin.