Xiddigmaal

Xiddigmaal (waxaa sidoo kale loo yaqaan cilmi falag ama cilmiga xiddigaha) waa cilmiga dabiiciga ah oo baaraya waxyaabaha ka baxsan Dhulka: xiddigaha, meerayaasha, dayaxyada, majaajooyinka, xiddigaha xidigsheegga (comets), sida iyo daymooyinka (galaxies), iyo baaxadda caalamka oo dhan. Cilmigan wuxuu isku daraa aragti (observation) iyo xisaabin iyo tijaabo fiisigis ah si loo fahmo dhismaha, sifooyinka iyo isbeddellada jirridaha samada.

Xiddigmaalku waa mid ka mid ah cilmiyada ugu qadiimiga ah. Bulshooyinka hore — sida Baabuloon, Masar hore, Giriigga, Shiinaha, Hindiya iyo dunida Islaamka — waxay xiddigaha u isticmaaleen tilmaan waqti, beer, socdaal iyo diin. Ilaa qarnigii 17-aad, xiddigmaalku wuxuu isku dhafnaa cilmiga xiddigsheegidda (astrology). Ka dib helitaanka telescope-ka iyo sharciyada mowjadda cuf-jiidadka, wuxuu u kala baxay cilmi la tijaabin karo.

Qaybaha cilmiga

Xiddigmaalku qaybo badan leeyahay. Xiddigmaalka meerayaasha (planetary astronomy) wuxuu baaraya nidaamka qorraxda iyo meerayaasha ka baxsan qorraxda. Xiddigmaalka xiddigaha wuxuu daraaseeyaa sida xiddigaha u dhashaan, u shidaan oo u dhintaan. Cilmiga daymooyinka wuxuu eegaa dhismaha galaxyada, halka kosmoolojiga (cosmology) daraaseeyo bilowga, qaabka iyo mustaqbalka caalamka oo dhan. Astrofisiks-ka wuxuu adeegsadaa sharciyada fiisigiska si loo sharraxo waxa la arkay.

Habka aragtida

Waxa ugu badan oo xiddigmaalayaashu ku shaqeeyaan waa iftiinka iyo mowjadaha kale ee elektaromagnetig ah oo naga soo gaaraya. Telescope-yada iftiinka la arki karo, kuwa raadiyaha, kuwa infrared, kuwa X-ray iyo gamma-ray, mid walba wuxuu muujiyaa wax kala duwan. Qaar ka mid ah waxaa lagu dhistaa buuraha sare oo hawada engegan, qaar kalena waxaa lagu diraa hawada sare si hawada Dhulka aysan iftiinka u qarin. Kombuyuutarrada waaweyn waxaa loo isticmaalaa modelling — ka dhigid nuqul xisaabeed oo dhacdooyinka samada.

Meerayaasha ka baxsan qorraxda

Laga bilaabo sannadihii 1990-meeyadii, waxaa la helay tiro badan meerayaal ah oo ku wareegaya xiddigo kale, kuwaas oo loo yaqaan exoplanets. Habka caadiga ah lagu helo waa la dabagalka yaraanta iftiinka xiddigga marka meeraha hor mara (transit), ama gariirka yar ee xiddigga ka muuqda cuf-jiidadka meeraha. Kaydka la yaqaan The Extrasolar Planets Encyclopaedia waa mid ka mid ah liisaska ay saynisyahannadu ku diiwaangeliyaan meerayaashan.

Ku-biirinta dadka caadiga ah

Xiddigmaalku waa mid ka mid ah cilmiyada aad u yar ee dad aan xirfadleyn ay wax ku kordhin karaan. Kooxaha xiddigmaalka ee hiwaayadda waxay xaqiijiyaan xiddigaha isbeddelaya, waxay raadiyaan majaajooyin, waxayna ka qayb qaataan mashruucyada 'citizen science' ee sawirro badan lagu kala saaro. Sidoo kale, aragtiyada dayax-madoobaad iyo qorrax-madoobaad waxay dadweynaha xiriir toos ah la yeelaan cilmigan.