Xidid

Xidid (Ingiriisi: blood vessel) waa tuubbo jilicsan oo jirka ku dhex jirta oo dhiigga marisa. Xididdada, wadnaha iyo dhiigga waxay wada sameeyaan nidaamka wareegga dhiigga. Wadnaha ayaa cadaadis siiya dhiigga, xididdaduna waxay dhiigga u qaybiyaan unugyada jirka oo dhan.

Hawsha ugu weyn ee xididdadu waa gaarsiinta ogsijiinta, sonkorta, hoormoonnada iyo walxaha nafaqada leh unugyada, iyo qaadista qashinka sida kaarboon-laba-ogsaydh. Sidoo kale waxay gacan ka geystaan hagaajinta heerkulka jirka iyo qaybinta unugyada difaaca.

Noocyada

Waxaa jira saddex nooc oo aasaasi ah. Halbowlayaasha (arteries) waxay dhiigga ka qaadaan wadnaha una geeyaan jirka; derbiyadoodu waa qaro weyn yihiin oo muruq leh si ay cadaadiska ugu adkeystaan. Xididdada soo celiya (veins) waxay dhiigga dib ugu celiyaan wadnaha, badanaana waxay leeyihiin albaabbo yaryar oo ka hortagaya in dhiiggu gadaal u noqdo. Xididdada dhuuban ee la yiraahdo kaabilariyada (capillaries) waa kuwa ugu yaryar; derbigoodu waa hal lakab oo unugyo ah, halkaasna waxaa ka dhaca is-weydaarsiga ogsijiinta iyo nafaqada.

Qaab-dhismeedka derbiga

Derbiga halbowlayaasha iyo xididdada waaweyn wuxuu inta badan ka kooban yahay saddex lakab: lakabka gudaha oo ah unugyo khafiif ah (endothelium) oo dhiiggu ku sabaydo, lakabka dhexe oo muruq iyo fiilooyin dabacsanaan leh ka kooban yahay, iyo lakabka dibadda oo xajin ah. Muruqa lakabka dhexe wuxuu cidhiidhiyaa ama ballaariyaa xididka, taasoo beddesha cadaadiska dhiigga iyo qulqulka.

Cudurrada la xidhiidha

Xididdada waxaa saameyn kara dhowr xaalad. Adkaanta halbowlayaasha iyo urursanaanta dufanka derbiga (atherosclerosis) waxay yareysaa qulqulka dhiigga, waxayna kordhisaa khatarta wadne-xanuunka iyo istaroogga. Cadaadiska dhiigga oo sarreeya wuxuu culeys saaraa derbiyada. Xididdada lugaha ee bararta (varicose veins) waxay ka dhashaan albaabbada oo si buuxda u xidhmi waayey. Xidid-xidhmid dhiig-xinjir ah (thrombosis) waxay hakin kartaa qulqulka.