Xidig

Xidig waa jir samada ka mid ah oo ka kooban gaas aad u kulul, badanaa haydaroojiin iyo hilyaam, kuna dhex xidhan cuf-jiidashadiisa (soo-jiidashada culayska). Xudunta xidigga waxaa ka dhaca isku-dhafka nukliyeerka — geedi-socod ay noocyada atamka yaryar isku darsamaan oo tamar sii daayaan. Tamartaas ayaa u soo baxda iftiin iyo kulayl.

Qorraxdu waa xidigga ugu dhow Dhulka, waxayna tusaale u tahay xidigaha dhexdhexaadka ah. Xidigaha kale ee habeenkii la arko waa kuwo aad u fog, sidaas darteed dhibco yar u muuqda. Xidigaha waxay isugu tagaan kooxo waaweyn oo la yidhaahdo galaxyo (majarrado).

Sida ay u samaysmaan

Xidigahu waxay ka bilaabmaan daruuro balaadhan oo gaas iyo boodh ah. Marka qayb ka mid ah daruurta ay cufnaanteedu kordho, cuf-jiidashadu way isu soo ururisaa. Isu-soo-ururintaas awgeed heerkulka xuddunta ayaa kor u kaca. Marka heerkulku gaadho heer ku filan, isku-dhafka haydaroojiinta ayaa bilaabma, xidiggana wuxuu galaa xaalad deggan oo cadaadiska gudaha iyo cuf-jiidashadu isku miisaaman yihiin.

Qaab-dhismeedka iyo tamarta

Xidigga waxaa loo qaybin karaa xudun (halka isku-dhafku ka dhaco), lakabyo dhexe oo tamarta gudbiya, iyo dusha sare oo iftiinku ka baxo. Tamarta xuddunta laga soo saaray waxay ku socotaa lakabyada — mararka qaar iyada oo shucaac ah, marar kalena iyada oo qulqulka gaaska kulul ah. Nooca gudbinta wuxuu ku xidhan yahay cufnaanta iyo heerkulka lakabka.

Kala duwanaanshaha

Xidigaha aad bay ugu kala duwan yihiin cufka, cabbirka, heerkulka dusha iyo midabka. Xidigaha kulul waxay u muuqdaan buluug ama caddaan, kuwa qaboowna casaan ama jaale. Cufka xidiggu wuxuu qeexaa inta uu noolaan doono: xidigaha aadka u culus si dhaqso ah ayay shidaalkooda u isticmaalaan, halka kuwa yaryar ay mudda aad u dheer sii shidan karaan.

Dhammaadka nolosha

Marka shidaalka nukliyeerka uu yaraado, isku-dheellitirku wuu jabaa. Xidigaha dhexdhexaadka ah sida Qorraxda waxay isu beddelaan xidig cas oo weyn, ka dibna waxay ka tagaan xudun cufan oo la yidhaahdo caddaan-yar (white dwarf). Xidigaha aad u culus waxay ku dhammaan karaan qarax weyn (supernova), waxaana ka soo hadha xidig nuutroon ama god-madoow. Culayska ay xidigahu abuuraan curiyayaal culus ayaa markaas ku faafa hawada u dhexeysa xidigaha, wuxuuna noqdaa waxyaabaha jiilalka xidigaha danbe iyo meerayaasha laga sameeyo.