Xijaab (dhar)

Xijaab waa erey Carabi ah oo asal ahaan macnihiisu yahay "astur" ama "kala hor-istaag". Isticmaalka caadiga ah ee maanta, wuxuu tilmaamaa dharka haweenka Muslimka ah ee madaxa iyo timaha ku daboolaan, iyada oo wejigu badanaa furan yahay. Si ballaaran, ereygu wuxuu sidoo kale tilmaamaa nidaam dhaqan iyo asluub ah oo ku saabsan astureynta jirka iyo habka is-dhexgalka ragga iyo dumarka.

Xijaabku ma aha hal qaab oo keliya. Waxaa jira noocyo kala duwan oo ku xiran gobolka, dhaqanka iyo fasiraadda diinta: gambo madax lagu duubto, jilbaab dheer oo jirka oo dhan daboola, cabaayad (abaya) iyo garbasaar, niqaab wejiga qariya iyo burco/burqa oo dhammaan jirka iyo wejiga daboolo. Magacyada iyo qaababka way ku kala duwan yihiin Bariga Dhexe, Waqooyiga Afrika, Geeska Afrika, Aasiyada Koonfureed iyo Koonfur-bari Aasiya.

Asalka diinta

Aragtida caadiga ah ee culimada Islaamku waxay ku saleysan tahay aayado ka mid ah Quraanka — gaar ahaan aayadaha suuradaha Al-Nuur iyo Al-Axsaab — oo faraya in haweenku garbasaarradooda ku daboolaan laabtooda oo aysan muujin qurxintooda marka laga reebo qaybo la ogol yahay, iyo in dharka lagu garto haweenka xor ah. Sidoo kale waxaa la tixraacaa xadiisyo. Culimadu way ku kala aragti duwan yihiin xadka astureynta: badankood waxay ku heshiiyeen in timaha iyo jirka la daboolo, laakiin muranka wejiga iyo gacmaha wuu socdaa. Waxaa sidoo kale jira fasiraado casri ah oo qaba in aayaduhu ka hadlayeen asluub iyo xaalad taariikhi ah, ee aan ahayn amar dhar go'an.

Taariikh

Dharka madax-daboolka ah ma uu bilaaban Islaamka. Bulshooyin hore oo ka jiray Bariga Dhexe — Mesobotamiya, Giriigga iyo bulshooyinka Kiristaanka hore — waxay lahaayeen caado ah in haweenka qaarkood daboolaan madaxa, oo mararka qaar tilmaamaysay heer bulsho. Islaamka ka dib, dhaqanku wuxuu isku dhex milmay caadooyinka maxalliga ah, taasoo dhalisay kala duwanaansho weyn oo qaab ah.

Siyaasadda iyo sharciga

Qarniyada 20-aad iyo 21-aad, xijaabku wuxuu noqday arrin siyaasadeed. Dawladaha qaar — sida Iiraan iyo Sacuudi Carabiya xilliyo kala duwan — waxay ku qasbeen astureyn ku salaysan sharci, halka kuwo kale sida Turkiga hore iyo Faransiiska ay xaddideen xirashada goobaha dawladda ama iskuulada dadweynaha. Faransiiska sannadkii 2004 wuxuu mamnuucay calaamadaha diini ee muuqda ee dugsiyada dadweynaha, kadibna sharciyo ka hadlaya daboolka wejiga ee meelaha dadweynaha ayaa lagu soo rogay dalal Yurub ah. Doodaha waxay ku wareegaan xorriyadda diinta, sinnaanta jinsiga, iyo doorashada shakhsiga.

Macnaha bulshada

Haweenka xirta xijaabka waxay ku sababeeyaan sababo kala duwan: adeecid diineed, aqoonsi dhaqan iyo bulsho, xasilloonida guud ee goobaha dadweynaha, ama muujin siyaasadeed. Meelo kale, cadaadis qoys ama dawlad ayaa qayb ka ah go'aanka. Sidaas darteed falanqaynta xijaabka waxay u baahan tahay in la kala saaro sharciga, dhaqanka iyo doorashada shakhsiyeed.