Xikmad

Xikmad waa eray Af-Soomaali ah oo laga soo qaatay Carabiga (ḥikma). Wuxuu tilmaamayaa awoodda qofku ku garanayo waxa saxda ah, kuna dabaqayo xaalad gaar ah. Xikmaddu kuma koobna aqoon badan; waxay ku xidhan tahay sida aqoontaas loo isticmaalo waqti iyo meel ku habboon.

Ereygu wuxuu ka muuqdaa afka maalinlaha ah, maahmaahyada, diinta iyo qoraallada falsafadda. Waxaa kaloo loo adeegsadaa magac dumar. Erey-bixinta la xidhiidha waxaa ka mid ah "xakiim" (qof xikmad leh, ama dhakhtar) iyo "muxaakamad" (garsoor), oo dhammaantood ka soo jeeda xidid isku mid ah oo macnihiisu yahay go'aan iyo xakameyn.

Macnaha ereyga

Xididka Carabiga ee ḥ-k-m wuxuu la xidhiidhaa xakameyn iyo xukun. Sidaas awgeed xikmaddu waxay tilmaamaysaa dabeecad qofku ku xakameeyo dareenkiisa, kuna gaadho go'aan miisaaman. Af-Soomaaliga waxaa lagu isticmaalaa laba dariiqo: mid ah dabeecadda qofka ("nin xikmad leh"), iyo mid ah hadal ama talo qiimo leh ("xikmad buu ku hadlay").

Xikmadda dhaqanka Soomaaliyeed

Dhaqanka Soomaaliyeed, xikmadda waxaa lagu qiimeeyaa gudaha xalinta khilaafaadka iyo xeerbeegtida. Odayaasha iyo garyaqaannada dhaqanka ee ku howlan xeer-dhaqameedka waxaa laga filayaa inay dhegeystaan labada dhinac, kana fogaadaan degdeg. Maahmaahyadu waa qaab lagu gudbiyo waayo-aragnimada jiilalka, iyagoo si gaaban u soo koobaya talo dheer.

Xikmadda diinta iyo falsafadda

Fikirka Islaamka, xikmadda waxaa lagu tilmaamaa hanti la siiyo qofka, waxaana lagu xidhaa aqoonta iyo camalka isku waafaqsan. Falsafadda Giriigga ee hore, fikrad la mid ah (sophia iyo phronesis) waxay kala saartay aqoonta guud iyo garaadka wax-qabadka ee xaaladaha gaarka ah. Labada dhaqan waxay isku raacsan yihiin in xikmaddu ay tahay wax lagu tababarto muddo dheer, ee aan hal mar la helin.