Xiliga Indhadhillaaca Reer Galbeed

Xiliga Indhadhillaaca (Ingiriisi: Age of Enlightenment, Faransiis: Siècle des Lumières) waa muddo taariikhi ah oo Yurub ka socotay dhammaadka qarnigii 17-aad ilaa dabayaaqadii qarnigii 18-aad. Muddadaas waxaa lagu gartay in aqoonyahanno badan ku doodeen in caqliga iyo indha-indheynta noqdaan aasaaska aqoonta, halkii lagu tiirsanaan lahaa kaliya dhaqan-gudbin diimeed ama awood boqortooyo. Erayga "indhadhillaac" ama "ifbixin" wuxuu ka yimid isbarbardhig: nuurka aqoonta oo mugdiga jaahilnimada ka saaraya.

Dhaqdhaqaaqan ma ahayn urur hal qorshe leh. Waxay ahayd shabakad qorayaal, saynisyahanno iyo dad hodan ah oo ku kala firidhsanaa Faransiiska, Ingiriiska, Iskotland, Jarmalka, Talyaaniga iyo koloniyaalka Ameerika. Waxay isku xiraan buugag, warqado, kulammo guryaha (salons) iyo daabacaad. Fikradahooda ayaa saameeyay dastuurro, sharciyo iyo kacdoonno dabadeed dhacay.

Asalka iyo xiriirka kacaanka sayniska

Indhadhillaaca waxay ku salaysnayd horumarkii sayniska qarnigii 17-aad. Shaqada Isaac Newton oo sharraxday xeerarka dhaqdhaqaaqa iyo cuf-is-jiidadka waxay tusaale u noqotay in dabeecadda lagu qeexi karo xeerar xisaabeed. Falsafadda Francis Bacon waxay xoojisay habka tijaabada, halka René Descartes iyo John Locke ay ka doodeen sida maskaxda aqoonta u hesho. Locke wuxuu qoray in maskaxda dadka wax ka barato waaya-aragnimada, dood taasi wax ka beddeshay aragtiyaha waxbarashada iyo siyaasadda.

Mawduucyada muhiimka ah

Qorayaasha xilligan waxay ku wada dood socdeen dhawr arrin: xorriyadda hadalka iyo diinta; kala-saarista awoodda dawladda; wax-ku-oolnimada sharciga; iyo in dowladnimada ka timaado heshiis bulsheed halkii ka timaado xaq boqornimo. Montesquieu wuxuu soo jeediyay in awoodda dawladda loo kala qaybiyo saddex qaybood. Voltaire wuxuu diiradda saaray dulqaad diimeed iyo caddaaladda maxkamadeed. Jean-Jacques Rousseau wuxuu ka hadlay rucubka guud ee dadweynaha. Adam Smith wuxuu falanqeeyay suuqa iyo qaybsanaanta shaqada. Immanuel Kant wuxuu qeexay indhadhillaaca sida in qofka ka baxo la'aanta geesinimada uu caqligiisa ku isticmaalo.

Encyclopédie iyo faafinta aqoonta

Mid ka mid ah mashruucyada ugu caansan waa Encyclopédie, oo hoggaanka u yeeshay Denis Diderot iyo Jean le Rond d'Alembert oo Faransiiska lagu daabacay bartamihii qarnigii 18-aad. Ujeeddadeeda ahayd in aqoonta farsamada, sayniska iyo falsafadda lagu soo koobo hal ururin oo dadweynaha heli karo. Waxay soo martay cabburin iyo mamnuucid, laakiin sii baxday. Waraaqaha wargeysyada, akadeemiyada iyo maktabadaha akhriska ayaa sidoo kale kordhiyay tirada dadka fikradahaas gaadhay.

Saameynta siyaasadeed iyo dooda ka jirta

Fikradaha indhadhillaaca waxaa laga arkay Bayaankii Madaxbannaanida Mareykanka, Dastuurka Mareykanka iyo bayaannada Kacaankii Faransiiska. Boqorro qaar — oo loo yaqaan xukun-cadowyada indhadhillaaca leh — waxay isticmaaleen qaar ka mid ah fikradahaas si ay dawladda ku habeeyaan iyagoo awoodda haysta. Cilmi-baarayaal dambe waxay xoogga saareen xadka dhaqdhaqaaqa: qorayaal badan oo xorriyad ku doodayay waxay isla markaana taageereen addoonsi, gumeysi ama ka-saarista haweenka siyaasadda, taas oo dooddu ilaa maanta ka socoto.