Xilli (jadwalka xilliyeed)

Xilli (period) waa saf toosan (horizontal) oo ka mid ah jadwalka xilliyeed ee walxaha kiimikada. Walxaha isku saf ah waxay wadaagaan tirada heerarka elektaroonig ee ugu sarreeya oo la buuxiyay — taas oo la mid ah tirada xilliga.

Marka saf laga socdo bidix ilaa midig, tirada protoonnada (lambarka atoomiga) way kordheysaa hal hal. Sidoo kale waxaa isbeddela sifooyinka kiimikada: bidixda waxaa ku yaal biraha firfircoon, dhexda birayaasha kala guurka iyo semi-birta, midigta waxaa ku yaal walxaha aan bir ahayn iyo gaasaska deggan (noble gases). Safka waxaa had iyo jeer ku dhammaada gaas deggan.

Tirada xilliyada

Jadwalka caadiga ah wuxuu leeyahay toddoba xilli. Xilliga koowaad wuxuu leeyahay laba walax oo kaliya: haydarojiin iyo heliyam. Xilliga labaad iyo saddexaad mid kastaa wuxuu leeyahay siddeed walax. Xilliga afraad iyo shanaad mid kastaa siddeed iyo toban. Xilliga lixaad iyo toddobaad mid kastaa soddon laba walax, sababtoo ah waxaa ku jira safafka gaarka ah ee lantanoyeedyada iyo aktinoyeedyada.

Farqiga xilliga iyo kooxda

Kooxda (group) waa tiirka taagan; walxaha isku koox ah waxay inta badan leeyihiin tiro isku mid ah elektaroonno ah oo ku jira heerka dibadda, sidaas darteed sifooyinkooda kiimikada waa isku dhow. Xilliga waa safka toosan; walxaha isku saf ah sifooyinkooda si joogto ah way isbeddelaan mana isku eka. Tusaale, sodium iyo potassium isku koox bay yihiin oo si la mid ah ayay falcelin; sodium iyo klooriin isku saf bay yihiin laakiin dabeecad kala duwan bay leeyihiin.

Isbeddellada saf-dhexe

Saf ka socod waxaa yareysanaya cabbirka atoomiga, halka tamarta looga soo saarayo elektaroonka (ionization energy) iyo elektaroonegaativiti ay kordhayaan. Sababta waa in kharashka nuclear-ka uu kordho iyadoo heerka elektaroonig aan is beddelin, taas oo elektaroonnada u soo jiidata udub-dhexaadka. Isbeddellada ma aha xariiq toosan oo qumman; waxaa jira jab yaryar oo ku xiran sida heerarka elektaroonnadu u buuxsamaan.