Xoriyad

Xoriyad waa fikrad falsafadeed iyo mid siyaasadeed oo ku saabsan awoodda qofka ama koox ah ee ah inay doortaan oo ay wax sameeyaan iyada oo aan cid kale ku qasbin ama caqabad sharci-darro ah ku haysan. Fikradda waxay salka ku haysaa xiriirka u dhexeeya shakhsiga iyo awoodda — dawlad, bulsho ama hay'ad — ee xakameyn kara falalkiisa.

Erayga afafka reer Yurub lagu magacaabo (en: liberty, fr: liberté) wuxuu ka soo jeedaa laatiinka libertas, oo ku xidhnaa xaaladda qofka xorta ah ee ka duwan addoonka. Af-Soomaaliga dhexdiisa, xoriyad waxay isticmaal ku leedahay labada macne: xorriyadda shakhsiga (doorasho gaar ah) iyo xorriyadda ummadda (madax-bannaanida siyaasadeed).

Kala qaybsanaanta fikradda

Falsafadda casriga ah waxay caadi ahaan u kala saartaa laba nooc. Xorriyadda taban (negative liberty) macnaheedu waa maqnaanshaha caqabadaha dibadda: cidna kuma khasbin, kumana joojin. Xorriyadda togan (positive liberty) waxay tilmaamaysaa awoodda dhabta ah ee qofku ku fulinayo himilooyinkiisa — waxbarasho, kheyraad iyo ka qaybgal go'aan-gaadhista. Kala-soocan waxaa caan ka dhigay falsafad-yaqaanno qarniyadii 19-aad iyo 20-aad.

Xadka xoriyadda

Fikradaha liberaalka ah ee caadiga ah waxay soo jeediyaan in xorriyadda qofku dhammaato meesha ay ka bilaabanayso xorriyadda qof kale ama halka uu dhib ka geysanayo. Nidaamyada sharciga ah waxay xadka ku sameeyaan qaanuun, oo lagu sababeeyo amniga guud, caafimaadka ama xuquuqda dadka kale. Doodda joogtada ah waxay ku saabsan tahay inta xakameyntaasi ay noqon karto mid la sharraxi karo iyo cidda go'aanka ka gaadha.

Dhinaca sharciga iyo siyaasadda

Dastuurrada iyo heshiisyada xuquuqul-insaanka ee caalamiga ah waxay taxaan noocyo gaar ah: xorriyadda hadalka, diinta, isu-imaatinka, dhaqdhaqaaqa, iyo xorriyadda jidhka oo ka hortagaysa xarig aan sharci ahayn. Dawladuhu waxay badanaa ogolaadaan xaddidaad ku meel gaadh ah xaalado degdeg ah, taasoo abuurta muran ku saabsan sida loo ilaaliyo xadgudubka.