Xorriyadda
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
45 luqadood
Xorriyadda (Ingiriisi: political freedom) waa fikrad siyaasadeed iyo falsafadeed oo qeexaysa xaddiga uu qof ama koox u leeyahay inay doortaan, ka hadlaan, isu ururaan iyo inay ka qayb qaataan go'aan-gaarista guud, iyada oo aan lagu qasbin ama la joojin si aan sharci ahayn. Waxaa badanaa loo kala qaybiyaa laba dhinac: xorriyad ka-dhawrsasho ah (in aan qofka lagu faragelin) iyo xorriyad awood-siin ah (in qofka la siiyo suurtagalnimada uu doonistiisa u fuliyo).
Xorriyaddu ma aha mid aan xad lahayn nidaam kasta oo sharci. Dowladuhu waxay caadi ahaan xad dhigaan marka xuquuqda qof ay ku dhufato mid kale, ama marka ay khatar ku timaado nabadgelyada guud. Su'aasha muhiimka ah ee doodda siyaasadeed waa: yaa xadka dhigaya, sidee loo hubiyaa in xadku uu yahay mid loo baahan yahay, iyo maxaa lagu xisaabtamayaa marka la xad-gudbo.
Kala-qaybinta caadiga ah
Falsafadda siyaasadeed waxay badanaa isticmaashaa kala-soocidda "xorriyad ka-hor" iyo "xorriyad ku-socoto". Midda hore waxay ka hadlaysaa maqnaanshaha caqabadaha dibadda ah: xayiraadda sharciga, xabsiga siyaasadeed, faafreebka. Midda dambe waxay eegaysaa awoodda dhabta ah ee qofku u leeyahay inuu naftiisa maamulo — tusaale ahaan waxbarasho, macluumaad, iyo dhaqaale ku filan oo doorasho suurtagal ka dhigaya. Dooddu waxay inta badan ku saabsan tahay in labada nooc ay isku buuxinayaan iyo in mid ka mid ah uu kan kale hoos u dhigo.
Xorriyadaha aasaasiga ah
Dastuurada iyo heshiisyada xuquuqul-insaanka waxay caadi ahaan liistaan koox xorriyado ah oo ay ka mid yihiin: xorriyadda hadalka iyo ra'yi-dhiibashada, xorriyadda saxaafadda, xorriyadda isu-ururka iyo bannaanbaxa nabadgelyada leh, xorriyadda diinta iyo damiirka, xorriyadda dhaqdhaqaaqa, iyo xaqqa codbixinta iyo loo-tartanka xilalka dadweynaha. Xorriyadaha kuwaas oo kale ah waxay ku tiirsan yihiin maxkamado madax-bannaan iyo habraac sharci oo cid kastaa mari karto.
Xorriyadda iyo dimuqraadiyadda
Xorriyaddu iyo dimuqraadiyaddu isku eray ma aha. Dimuqraadiyaddu waxay ka hadlaysaa sida awoodda loo qaybiyo iyo yaa dooranaya taliyayaasha; xorriyaddu waxay ka hadlaysaa xadka awoodda taliyaha, xitaa haddii uu yahay mid la doortay. Sidaas darteed doodda siyaasadeed waxaa laga hadlaa "dimuqraadiyad aan xor ahayn" — nidaam doorasho leh laakiin cadaadis ku haya saxaafadda iyo mucaaradka — iyo dhinaca kale nidaamyo qaar xorriyad shakhsi ah bixiya iyada oo ka-qaybgalka siyaasadeed xaddidan yahay.
Cabbirka iyo muranka
Hay'ado kala duwan ayaa isku dayay inay xorriyadda ku cabbiraan tilmaamayaal — tusaale ahaan xorriyadda saxaafadda, xuquuqda siyaasadeed, iyo xorriyadaha rayidka. Habkan waa la isku khilaafaa: qaar waxay ku doodaan in tilmaamayaashu ay ku salaysan yihiin qiyaas iyo aragti khubaro, oo ay ku dhow yihiin mowqifka siyaasadeed ee hay'adda cabbiraysa. Weli, isbeddellada muddada dheer ee tilmaamayaashu waxaa loo isticmaalaa in lagu barbardhigo waqtiyo iyo waddamo.