Xuubcaarada caalamiga (Internet)

Xuubcaarada caalamiga, oo caadi ahaan lagu magacaabo Internet, waa nidaam shabakado kumbuyuutar oo badan oo caalam ahaan isku xidhan. Shabakadahaas waxay wada xidhiidhaan iyagoo isticmaalaya borotokool (xeer isgaadhsiineed) la yidhaahdo TCP/IP, kaas oo qeexaya sida xogta loo kala jarjaro xabbado (packets) loona gudbiyo ilaa ay gaadho meesha loogu talagalay.

Internet-ku ma aha isla wax la mid ah Webka (World Wide Web). Webku waa hal adeeg oo Internet-ka ku shaqeeya, halka adeegyo kale sida iimaylka, gudbinta faylasha, iyo wicitaannada codka ee shabakadda ay iyaguna ka dul shaqeeyaan isla dhismaha hoose.

Taariikh kooban

Asalka Internet-ku wuxuu ka soo jeedaa mashaariic cilmi-baadhiseed oo dowladeed iyo jaamacadeed oo lagu bilaabay Mareykanka dabayaaqadii lixdameeyadii, gaar ahaan shabakadda ARPANET. Sannadihii siddeetameeyadii ayaa borotokoolada TCP/IP loo qaatay heer guud, taasoo suurtogelisay in shabakado kala duwan ay isku xidhmaan. Horraantii sagaashameeyadii, ka dib markii Webka la sameeyay oo isticmaalka ganacsi la furay, ayuu isticmaalka si weyn u ballaadhay.

Sida ay u shaqeyso

Xogta lagu gudbiyo Internet-ka waxaa loo kala qaybiyaa xabbado yaryar. Xabbo kasta waxay wataa cinwaanka IP ee bixiyaha iyo kan qaataha. Aalado la yidhaahdo router (habeeye) ayaa xabbooyinka u kala diraya waddooyin kala duwan, kadibna meesha ay gaadhaan dib ayaa loo isku dhejiyaa. Nidaamka DNS ayaa magacyada degelada, tusaale ahaan magac aan xarfo ka kooban yahay, u beddela cinwaanno IP ah oo tirooyin ah.

Maamulka iyo heerarka

Ma jirto hay'ad keliya oo iska leh Internet-ka. Heerarka farsamada waxaa inta badan diyaariya kooxo furan sida IETF, halka qaybinta cinwaannada IP iyo magacyada sare ee domain-ka lagu maamulo hannaan ay ku lug leeyihiin ICANN iyo hay'ado gobol oo qaybiya cinwaanno. Isku xidhka dhabta ah waxaa fuliya shirkado bixiya adeegga internetka oo heshiisyo isku xidhid ah wada gala.

Saameyn bulsho iyo caqabado

Internet-ku wuxuu beddelay habka warbaahinta, ganacsiga, waxbarashada iyo hawlaha dowladda. Isla mar ahaantaana waxaa la xidhiidha arrimo ay ka mid yihiin kala fogaanshaha isku xidhka (kala duwanaanshaha helitaanka), ilaalinta xogta shakhsiga, amniga elektarooniga ah, faafinta war been ah, iyo tallaabooyin dowladeed oo joojinaya ama xaddidaya isticmaalka.