Yazidi

Yazidi (Af-Carabi: اليزيدية) waa koox diimeed iyo qowmiyadeed oo inta badan ku hadasha Kurmanji, mid ka mid ah luqadaha Kurdiga. Xarunta ugu weyn oo ay ku nool yihiin waa waqooyiga Ciraaq, gaar ahaan gobolka Sinjar (Shingal) iyo dooxada Lalish ee ku taal agagaarka Duhok. Kooxo yar oo Yazidi ah waxaa kaloo laga helaa Suuriya, Turkiga, Armeniya, Joorjiya iyo Ruushka, iyo qurbaha reer Yurub, gaar ahaan Jarmalka.

Diinta Yazidiga waa mid madax-bannaan oo aan ku jirin diimaha kitaabiga ah ee caanka ah, laakiin lehna wax laga wadaago Islaamka Suufiga, iyo dhaqamo diimeed hore ee Bariga Dhexe. Yazidiyiintu waxay rumaysan yihiin hal Ilaah oo abuuray adduunka, kaddibna hawsha maamulka u dhiibay toddoba ruux oo quduus ah. Kii ugu sarreeya waxaa loo yaqaan Tawûsî Melek (Malaa'igta Daa'uuska).

Caqiidada iyo cibaadada

Nidaamka cibaadada Yazidiga wuxuu ku salaysan yahay dhaqan afka lagu gudbiyo: heeso diimeed (qewl), duco, iyo soonka. Lalish waa goobta ugu muqaddas; sanad walba waxaa jira safar diimeed (Cejna Cemaiyê) oo halkaas lagu qabto, oo dadka Yazidiga ay ku soo shiraan. Bulshada waxay u qaybsan tahay saddex dabaqad diimeed: sheekh, pîr, iyo murîd; guurka dabaqadaha dhexdooda ah waa mid xaddidan, sidoo kale diinta laguma soo dhoweeyo dad dibadda ka yimid — Yazidi waxaa lagu dhashaa.

Magaca iyo khaldamada la xiriira

Magaca 'Yazidi' asalkiisa waa lagu doodaa: qaar waxay ku xiraan ereyga 'Yezdan/Êzîd' oo macnihiisu yahay Ilaah luqadaha Iiraaniga, halka kuwo kalena ay ku xiraan Khaliifkii Umawiyiinta Yazid ibn Mucaawiya. Yazidiyiintu iyagu badanaa isugu yeeraan Êzîdî. Muddo dheer, sababtoo ah magaca Tawûsî Melek, kooxo kale ayaa Yazidiyiinta ku eedeeyay 'caabudida shaydaanka' — eedayn ay Yazidiyiintu diidaan oo ay ku sababeen cadaadis iyo weerarro badan taariikhda dhexdeeda.

Taariikhda iyo weerarrada

Qarniyada la soo dhaafay, Yazidiyiinta waxay soo mareen cadaadisyo iyo duullaan badan xilligii Cusmaaniyiinta iyo ka hor. Iyagu waxay tiro badan oo weerarradaas ah ugu yeeraan 'fermana'. Sannadkii 2014, kooxda Dowladda Islaamiga (ISIS/Daacish) waxay qabsatay Sinjar; waxaa la dilay dad rayid ah, kumanaan haween iyo caruur ah waxaa la afduubay oo la iibiyay, halka boqolaal kun oo qofna barakac galay. Hay'ado caalami ah oo Qaramada Midoobay ka jira waxay falkaas ku tilmaameen genocide (xasuuq qowmiyadeed).

Kaddib 2014, qayb weyn oo Yazidiyiinta ah waxay ku sii jireen xerooyinka barakacayaasha ee gobolka Kurdistan ee Ciraaq, halka kuwo kalena magangelyo ka helay dalal shisheeye. Soo laabashada Sinjar waxay ku xiran tahay dib-u-dhis, amni, iyo heshiisyada maamul ee dhexmara dowladda federaalka Ciraaq iyo maamulka Kurdistan. Sidoo kale waxaa socda hawlo lagu baaro godadka wadajirka ah iyo lagu raadinayo dadkii la afduubtay.