Yuhuuda

Yuhuuda (Ingiriisi: Judaism, Carabi: al-Yahūdiyya) waa diin tawxiid ah — taas oo micnaheedu yahay in ay caabudayaan hal Ilaah — oo ka soo jeeda bariga dhow, gaar ahaan gobolka Kancaan/Falastiin qadiimiga ah. Waa mid ka mid ah diimaha loo yaqaan 'diimaha Ibraahimiga', oo ay la wadaagto Masiixiyadda iyo Islaamka soo jeedinta xidhiidhka Nabi Ibraahim.

Kuwa raacsan waxaa loo yaqaan Yuhuud. Kooxda Yuhuudda ma aha oo kaliya koox diimeed; waxay sidoo kale tahay bulsho leh taariikh, luqado, iyo dhaqan wadaag. Sababtaas ayay ku jirtaa in qof Yuhuudi ah lagu tirin karo asalka hooyadiisa ama beeshiisa, xataa haddii uu diinta si firfircoon u dhaqan gelin.

Kitaabyada iyo ilaha sharciga

Kitaabka aasaasiga ah waa Tawreedka (Torah), oo ah shanta buug ee ugu horreeya Kitaabka Cibraaniga (Tanakh). Tanakh waxay saddex qaybood leedahay: Torah (sharciga), Nevi'im (nebiyada), iyo Ketuvim (qoraallada). Marka lagu daro qoraalka, waxaa jira dhaqan afeed oo markii dambe lagu duubay Mishnah iyo Talmuud, kuwaas oo ah ururinta doodaha culimada ee sharciga.

Sharciga diinta waxaa loo yaqaan halakhah. Wuxuu qeexayaa arrimo sida cuntada la yeelo (kashrut), habka guurka iyo furriinka, xaaladda daahirnimada, iyo waajibaadka bulshada. Culimadu — rabbis — waxay halakhah u fasiraan iyagoo ku salaynaya kitaabyada iyo xeerarka hore.

Cibaadada iyo waqtiyada

Maalinta nasashada waa Sabtida (Shabbat), oo bilaabata Jimcaha qorrax-dhaca kuna dhammaata Sabtida fiidkii; shaqada waa la joojiyaa. Ciidaha waaweyn waxaa ka mid ah Pesach (bixitaanka Masar), Shavuot, Sukkot, Rosh Hashanah (bisha sanadka cusub), iyo Yom Kippur (maalinta kafaaraggudka). Salaadda guud waxaa lagu qabtaa sinagog (beytknesset), halkaas oo Tawreedka laga akhriyo.

Kooxaha iyo hab-dhaqanka casriga

Ilaa qarniyada 18-aad iyo 19-aad, Yuhuudda Yurub waxay u kala qaybsantay dhaqdhaqaaqyo kala duwan: Orthodox (kuwa sharciga si adag u raaca), Conservative/Masorti, iyo Reform (kuwa wax ka beddelaya habka cibaadada). Sidoo kale waxaa jira farqiga dhaqanka Ashkenazi (Yurubta bari iyo dhexe) iyo Sephardi/Mizrahi (Isbaanish hore, Bariga Dhow iyo Waqooyiga Afrika).

Maanta Yuhuudda inta badan waxay ku nool yihiin Israa'iil iyo Mareykanka, laakiin waxaa jira bulshooyin ku nool Yurub, Ruushka, Latin Ameerika, iyo Afrika. Xidhiidhka u dhexeeya diinta, qawmiyadda, iyo dowladda Israa'iil waa mowduuc dood joogto ah oo ka jirta gudaha bulshada Yuhuudda laftiisa.