Yuraaniyaam

Yuraaniyaam (astaanta kiimikada: U) waa curiye bir ah oo shucaac-sii-daaya (radioactive), taasoo micnaheedu yahay in atamyadiisu si iskood ah u burburaan iyagoo sii daaya tamar. Wuxuu ka mid yahay kooxda actinide-yada, waana curiyaha ugu culus ee tirooyin badan lagu helo dhulka. Yuraaniyaamku wuu culus yahay, midabkiisu waa cawl-caddaan, oo hawada uu ku dhaqso oo qurumo.

Wuxuu ku jiraa dhagaxyada iyo carrada dunida oo dhan, laakiin meelo yar oo isku-uruursan (macdano) ayaa ku habboon in laga soo saaro ganacsi ahaan. Isotoop-yada (nooc kala duwan ee curiyaha oo culeys kala duwan leh) ugu muhiimsan waa U-238, oo ah inta badan yuraaniyaamka dabiiciga, iyo U-235, oo wax ka yar hal boqolkiiba ka kooban yahay laakiin awood u leh in silsilad falcelin nukliyeer lagu sii wado.

Sifooyinka kiimikada iyo shucaaca

Yuraaniyaamku wuxuu leeyahay tirada atam 92, taas oo tusaysa in atamkiisu 92 proton leeyahay. Burburka isotoop-yadiisa waa mid gaabis ah oo muddo dheer socda; sidaas darteed yuraaniyaamka dabiiciga ah wali wuu ku jira dhulka in kasta oo dhulku sanado bilyan badan jiray. Marka U-238 burburo wuxuu dhalinayaa silsilad curiyeyaal kale, oo ay ka mid yahay raadiyoom iyo gaaska raadoon. Shucaaca uu sii daayo yuraaniyaamku waa inta badan nooca alpha ah, oo maqaarka aan ka gudbin, balse halis ah haddii la neefsato ama la cuno boodhkiisa.

Soo saaris iyo kobcin

Macdanta yuraaniyaamka waxaa laga qodaa god furan, god dhulka hoostiisa, ama habka in dareere lagu shubo dhulka oo curiyaha lagu miiro (in-situ leaching). Kadib waxaa la sameeyaa budo la yiraahdo 'yellowcake'. Si loo isticmaalo reactor-yada caadiga ah, waa in qaddarka U-235 kor loo qaado — habkan waxaa loo yaqaan kobcin (enrichment), oo caadi ahaan lagu sameeyo mashiinno wareega degdeg ah (centrifuge). Heerka kobcinta ayaa go'aamiya haddii shidaalka loogu talagalay koronto ama ujeeddo kale.

Isticmaal

Isticmaalka ugu weyn waa shidaal loogu talagalay reactor-yada nukliyeerka ee koronto soo saara. Halkaas, kala qaybinta atamka U-235 waxay soo saartaa kulayl, kulaylkaasna waxaa lagu kariyaa biyo si turbine lagu wado. Yuraaniyaamka la dhumiyay ee culeyskiisu badan yahay (depleted uranium) waxaa loo isticmaalaa dhuxul-celin (shielding) iyo qalabka milatari. Sidoo kale, cabbirka burburka yuraaniyaamka waxaa loo isticmaalaa in da'da dhagaxyada iyo dhulka lagu qiyaaso.

Siyaasad iyo kormeer

Sababtoo ah isla tignoolajiyada kobcinta ayaa loo isticmaali karo shidaal iyo hub, ganacsiga iyo taeeda yuraaniyaamka waxay hoos yaalaan heshiisyo caalami ah iyo kormeerka Hay'adda Caalamiga ah ee Tamarta Atamka (IAEA). Dalalka qaar waxay leeyihiin xayiraad ku saabsan heerka kobcinta ee la ogol yahay iyo tirada ay kaydsan karaan.