Yurub

Yurub waa qaarad ku taal qaybta woqooyi-galbeed ee dhul-weynaha Eurasia. Waa mid ka mid ah qaaradaha ugu yar cabbirka, laakiin mid ka mid ah kuwa ugu dadka badan haddii loo eego cufnaanta (dadka kiiloomitir kasta oo laba-jibbaaran). Waxay xadka badeed ku leedahay Badweynta Atlantik dhanka galbeed, Badweynta Arctic dhanka woqooyi, iyo Badda Dhexe (Mediterranean) dhanka koonfureed.

Xadka u dhexeeya Yurub iyo Aasiya waa mid heshiis dhaqan ah oo aan ahayn xad dabiici cad. Caadi ahaan waxaa loo qaataa buuraha Ural, webiga Ural, badda Caspian, buuraha Caucasus, iyo marinnada Bosphorus iyo Dardanelles. Sababtaas awgeed dalal sida Ruushiya iyo Turkiga waxay dhul ku leeyihiin labada qaarad.

Juqraafi iyo cimilo

Yurub waxay leedahay xeeb aad u dheer oo qalloocan, oo ay ka baxeen jasiirado badan iyo gacan-jiid (peninsula) sida Iberia, Talyaani, Skandineefiya iyo Balkan. Silsiladaha buuraha waaweyn waxaa ka mid ah Alps, Pyrenees, Carpathians iyo Caucasus. Webiyada muhiimka ah waxaa ka mid ah Volga, Danube, Rhine iyo Dnieper. Cimilada inta badan waa mid dhexdhexaad ah oo saameyn ku leh socodka biyaha diirran ee Atlantik; koonfurta waa cimilo Mediterranean ah oo qalayl xagaaga, halka woqooyi-bari ay tahay mid qabow iyo kala-duwanaansho xilliyeed dheer.

Taariikh kooban

Yurub waxaa ka soo baxay dhaqammo hore sida kuwii Giriigga iyo Boqortooyada Roomaanka, kuwaas oo saldhig u noqday sharciga, falsafadda iyo qaab-dhismeedka magaalooyinka. Kadib burburka Rooma dhanka galbeed, waxaa jiray muddo boqortooyooyin yaryar iyo awood kaniisadeed. Laga bilaabo qarniyada 15-aad iyo 16-aad, dalal Yurubiyaan ah waxay bilaabeen safarro badeed iyo gumeysi ballaaran oo saameeyay adduunka oo dhan. Kacaanka warshadaha, kacdoonnada siyaasadeed, iyo labada dagaal ee adduunka ee qarnigii 20-aad waxay wax ka beddeleen xadadka iyo nidaamyada dowladeed.

Siyaasad iyo isku-xidhka

Maanta Yurub waxay ka kooban tahay in ka badan afartan dal madax-bannaan. Midowga Yurub (EU) waa urur siyaasadeed iyo dhaqaale oo isku xidha in ka badan labaatan dal, oo leh suuq wadaajis ah iyo lacag wadaag (Euro) oo qayb ka mid ah xubnahaas isticmaasha. Ururro kale oo muhiim ah waxaa ka mid ah Golaha Yurub (Council of Europe), oo diiradda saara xuquuqda aadanaha, iyo NATO oo ay ku jiraan dalal Yurubiyaan iyo Waqooyi Ameerika.

Dad iyo luqado

Dadka Yurub waxay ku hadlaan luqado badan, oo inta badan ka soo jeeda qoyska Hindi-Yurubiyaan: laamaha Jarmalka, Roomaanka iyo Slaafiga. Waxaa kale oo jira luqado aan qoyskaas ka mid ahayn sida Finnishka, Hungarianka, Estonianka iyo Basque. Isbeddellada dadweynaha ee sanadihii dambe waxaa ka mid ah dhalmo hooseeya, dad da'weynaanaya, iyo socdaal soo galootiga oo saameeya tirada shaqaalaha.