Yuuriya
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
85 luqadood
Yuuriya (Urea) waa walax kiimiko ah oo caadi ahaan ka kooban carbon, oksijiin, naytarojiin iyo haydarojiin. Waa budo cad oo aan ur lahayn, biyahana si fudud ugu milanta. Waxay ka mid tahay walxaha ugu muhiimsan ee jirka bini'aadamka iyo xayawaanka kale ay ku baxsadaan naytarojiinta ka hadhay burburka borotiinka.
Beerta, yuuriya waa bacriminta naytarojiinka leh ee ugu badan ee adduunka lagu isticmaalo, maxaa yeelay heerkeeda naytarojiinka aad buu u sarreeyaa marka la barbar dhigo culeyskeeda. Sidoo kale waxaa loo isticmaalaa warshadaha caagga, dawooyinka maqaarka, iyo nidaamyada yaraynta qiiqa gawaarida.
Sida jirku u sameeyo
Marka jirku isticmaalo borotiin, waxaa soo baxa amooniya, oo ah walax sun ah haddii ay dhiigga ku uruurto. Beerka ayaa amooniyada u beddela yuuriya iyada oo loo marayo taxane falcelin ah oo loo yaqaan wareegga yuuriyada. Kelyaha ayaa markaas yuuriyada ka saara dhiigga oo kaadida ku daraa. Sidaas darteed heerka yuuriyada dhiigga (blood urea nitrogen) waxaa caadi ahaan loo isticmaalaa cabbir muujinaya sida ay kelyuhu u shaqaynayaan.
Taariikhda cilmiga
Yuuriya waxay door weyn ka qaadatay taariikhda kiimikada nooluhu. Qarnigii 19-aad waxaa la sameeyay yuuriya iyadoo laga soo saarayo walxo aan noolayn, natiijadaas oo caawisay in la iska tuuro fikradii ahayd in walxaha nooluhu u baahan yihiin 'awood nololeed' gaar ah si loo abuuro. Tani waxay furtay wadada kiimikada organic-ga ee casriga ah.
Soo saarista warshadaha
Warshadaha, yuuriya waxaa laga sameeyaa amooniya iyo kaarboon laba-oksaydh oo lagu isku daro cadaadis iyo kulayl sare. Amooniyada laftigeeda waxaa lagu soo saaraa habka Haber–Bosch, kaas oo isticmaala naytarojiinka hawada iyo haydarojiin badanaa laga helo gaaska dabiiciga ah. Sababtaas awgeed, qiimaha yuuriyada suuqyada caalamiga ah wuxuu si toos ah ula xiriiraa qiimaha tamarta.
Saamaynta deegaanka
Marka yuuriya beeraha lagu firdhiyo, qayb ka mid ah waxay u rogmataa amooniya oo hawada ku baxda, qaybna waxay biyaha hoostooda ku milantaa nitrate ahaan. Taasi waxay keeni kartaa wasakhowga biyaha iyo koboca xad-dhaafka ah ee algae-ga. Sidoo kale, isbeddelka yuuriyada ciidda dhexdeeda wuxuu soo saaraa nitrous oxide, oo ah gaas kulayl-hayn xoog leh.