Akhlaaq
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
54 luqadood
Akhlaaq waa erey Soomaali ah oo laga soo qaatay Carabiga, macnihiisuna yahay dabeecadda iyo qaanuunnada dhaqanka ee lagu qiimeeyo falalka dadka. Waxaa lagu isticmaalaa laba dariiqo: mid guud oo tilmaamaya habdhaqanka qofka ("waa nin akhlaaq wanaagsan"), iyo mid cilmiyeed oo tilmaamaya laan falsafadeed oo baaraysa waxa fal sax ah ka dhigaya ama khaldan.
Laanta falsafadda ee akhlaaqda lagu barto waxaa afafka reer galbeedka lagu magacaabaa 'ethics' ama 'morale'. Su'aalaha ugu udub-dhexaadka ah waxaa ka mid ah: ma jiraan mabaadi' guud oo waqti iyo meel wada dhaafaya, mise qiimeyntu waa mid dhaqan kasta u gaar ah; sidee looga gudbaa xaalado laba waajib is-hor-taagan yihiin.
Isha qiimeynta akhlaaqda
Aragtiyaha waaweyn ee lagu sharraxo aasaaska akhlaaqda waxaa ka mid ah: aragtida waajibaadka, oo falka lagu qiimeeyo qaanuunka uu raacayo iyada oo aan la eegin natiijada; aragtida natiijada, oo falka lagu cabbiro faa'iidada uu keenayo; iyo aragtida dabeecadaha wanaagsan, oo diiradda saarta noocee qof ah in laga dhigo, sida deeqsinimo, dulqaad iyo run-sheegid. Diimaha oo dhan sidoo kale waxay leeyihiin nidaam akhlaaq oo ku salaysan wax la muujiyay iyo caqiido.
Akhlaaqda iyo sharciga
Sharcigu waa nidaam qoran oo dowladi fulisay, halka akhlaaqdu badanaa ku xoogaystaa cadaadis bulsho, xamiir iyo caado. Labadu inta badan way is dhaafsiisan yihiin: fal badan oo sharci ku xaraman waxaa loo arkaa mid akhlaaq ahaan xun. Hase yeeshee waxaa jira falal sharci ahaan la ogol yahay laakiin dhaqan ahaan la diido, iyo sidoo kale sharciyo dad qaar ku doodaan inay akhlaaq ahaan cadaalad daran yihiin.
Isticmaalka casriga ah
Maanta akhlaaqda waxaa loo sameeyay qaybo shaqo-gaar ah: akhlaaqda caafimaadka oo eegta arrimo sida ogolaanshaha bukaanka iyo qaybinta ilaha yar; akhlaaqda cilmi-baarista; akhlaaqda ganacsiga iyo maamulka; iyo su'aalo cusub oo ku saabsan tignoolajiyada iyo xogta shakhsiga. Hay'ado badan waxay sameeyaan xeer-hoosaadyo qoran oo shaqaalahoodu ku qanciyaan, iyaga oo isku dayaya in mabaadi'da guud loo rogo tilmaamo la fulin karo.