Akkadiyaan

Akkadiyaan waa luqad qadiimi ah oo ka tirsan qoyska Semitic-ka (oo ay ku jiraan Carabiga, Cibraaniga iyo Aramiga). Waxaa lagaga hadli jiray Mesobotaamiya — deegaanka wabiyada Dijlada iyo Furaadka oo hadda inta badan ku dhex taal Ciraaq. Waa luqadda Semitic ah ee ugu diiwaanka qoran da'da weyn.

Akkadiyaan waxaa lagu qori jiray far kuneyfoorm (cuneiform) ah, taasoo ah calaamado xannaaqa u eg oo lagu daabaco dhoobo qoyan qori. Farta laftigeeda waxaa horay u sameeyay dadka Sumeriyiinta; Akkadiyaanku wuu amaahday oo u habeeyay codadkiisa. Sidaas darteed qoraalladu waxay isku dhex qabtaan calaamado cod-tilmaan ah iyo calaamado erey-tilmaan ah oo Sumerian asal ah.

Lahjadaha iyo marxaladaha

Akkadiyaan waxaa caadi ahaan loo kala saaraa laba lahjadood oo waaweyn: Baabuliyaan (koonfurta) iyo Ashuuriyaan (waqooyiga). Labaduba waxay leeyihiin marxalado taariikhi ah — hore, dhexe iyo dambe. Marxaladda ugu horreysa ee qoraallada waxaa loo yaqaan Akkadiyaankii Hore, oo la xiriira boqortooyadii Akkad.

Isticmaalka caalami ah

Muddo dheer Akkadiyaan wuxuu ahaa luqadda diblumaasiyadeed ee Bariga Dhexe ee qadiimka ah. Boqorro iyo maamullo aan Akkadiyaan ku hadlin ayaa isticmaali jiray marka ay warqado is dhaafsanayaan. Waraaqaha Amarna ee laga helay Masar waa tusaale caan ah oo muujinaya sidaas.

Dhismaha luqadda

Sida luqadaha Semitic-ka kale, Akkadiyaan wuxuu ku salaysan yahay xidid shibbane ah (badanaa saddex) oo shaqal-beddel lagu sameeyo micnayaal kala duwan. Si ka duwan luqadaha Semitic ee kale, Akkadiyaan wuxuu leeyahay habka jumladeed ee falku ugu dambeeyo — sifo la xiriirta saameynta Sumerian.

Dhimashada iyo dib-u-akhrinta

Kumanaan sano ka dib, Akkadiyaan waxaa hadalka ka beddelay Aramiga, kaas oo si tartiib ah ugu faafay Mesobotaamiya. Qoraalka Akkadiyaan wuxuu sii socday muddo ka dib marka hadalku joogsaday, gaar ahaan qoraallada diinta iyo xiddigiska. Qarniyadii 19-aad culimo Yurub ah ayaa dib u furay farta kuneyfoorm, taasoo suurtogelisay in maktabado badan oo dhoobo ah la akhriyo.