Ameerika

Ameerika (Af-Ingiriisi: Americas) waa magac lagu tilmaamo dhulka weyn ee ku yaal bariga Badweynta Baasifigga iyo galbeedka Badweynta Atlantigga, oo ka kooban Waqooyiga Ameerika iyo Koonfurta Ameerika. Qaar badan oo juqraafi ah waxay Bartamaha Ameerika iyo jasiiradaha Kariibiyaanka ku daraan Waqooyiga Ameerika, halka dhaqamada kale ay u kala qaybiyaan sida qaarado madaxbannaan.

Labada qaarad waxaa isku xira laamiga cidhiidhiga ah ee Panama. Dhulku wuxuu ka bilaabmaa gobolka Aarktigga ee woqooyi ilaa xeebaha u dhow Antaarktigga ee koonfureed, taasoo keentay in lagu arko dhammaan noocyada cimilada: baraf, kayn roobaad kulul, saxaro, iyo buuro dheer.

Juqraafi

Silsiladaha buuraha ugu waaweyn waxay ku yaalliin dhinaca galbeed: Rocky Mountains ee woqooyi iyo Andes ee koonfur, oo ah kuwa ugu dhaadheer ee ku dheeraada dhererka. Bartamaha waxaa ku yaal bannaan waaweyn iyo dooxooyin webiyeed. Webiga Amazon, ee Koonfurta Ameerika, ayaa ah kan ugu badan biyaha ku shubta badda; Mississippi-Missouri-na waa nidaam webiyeed muhiim ah oo Waqooyiga Ameerika ah.

Taariikh

Dadka ugu horreeya ee dhulkan degay waxay ka yimaadeen Aasiya, iyagoo maray gobolka Bering kumanaan sano ka hor. Waxaa halkaas ka soo baxay bulshooyin iyo dawlado sida Maya, Aztec iyo Inca, kuwaas oo dhisay magaalooyin, nidaam beeraha ah iyo xisaab iyo kalandar. Ka dib safarradii Christopher Columbus ee 1492-kii, boqortooyooyinka Yurub — gaar ahaan Isbaanish, Boortaqiis, Ingiriis iyo Faransiis — waxay bilaabeen degsiimo iyo maamul gumeysi. Cudurrada la keenay iyo dagaallada waxay hoos u dhigeen tirada dadka asaliga ah si aad u weyn.

Dad iyo luqado

Maanta luqadaha ugu baahsan waa Isbaanishka, Ingiriisiga iyo Boortaqiiska, oo dhammaantood gumeysiga la yimid. Waxaa weli la hadlaa luqado asal ah oo badan, sida Quechua, Guaraní, Nahuatl iyo Aymara. Dadku waa isku dhaf ka soo jeeda dad asali ah, Yurubiyaan, Afrikaan la keenay addoonsiga, iyo dad Aasiya ka soo haajiray.

Dhaqaale iyo siyaasad

Waxaa jira in ka badan soddon dawlad madax-bannaan iyo dhowr dhul ay maamulaan dawlado kale. Kala duwanaanshaha dhaqaalaha waa weyn yahay: Mareykanka iyo Kanada waxay ku jiraan dhaqaalaha ugu waaweyn adduunka, halka dalal kale ay ku tiirsan yihiin beeraha iyo macdanta. Ururrada gobolka waxaa ka mid ah Ururka Dawladaha Ameerika (OAS), Mercosur, iyo CARICOM.