Balatiniyaam

Balatiniyaam (sidoo kale loo yaqaan Platinum, calaamaddiisu waa Pt) waa bir qaali ah oo midabkeedu yahay caddaan-cawlan oo dhalaalaya. Waxay ka mid tahay kooxda birraha balatiniyaamka (platinum group metals), oo ay ku jiraan sidoo kale palladium, rhodium, iridium, osmium iyo ruthenium. Waxay caan ku tahay inay si aad u yar u dhaawacanto (ma miridhto), oo ay u adkeysato heerkul sare.

Balatiniyaamku aad buu ugu yar yahay qolofta dhulka marka la barbar dhigo birraha caadiga ah sida birta ama naxaasta. Sababtaas awgeed qiimihiisa suuqa ayaa sarreeya, waxaana lagu tiriyaa birraha qaaliga ah ee ay ka mid yihiin dahabka iyo qalinka (silver).

Sifooyinka jireed iyo kiimikaad

Balatiniyaam waa bir culus oo cufkeedu sarreeyo, isla markaana leh heerkul dhalaalid oo aad u sarreeya. Waa mid la taaban karo oo la mari karo (malleable iyo ductile), taas oo macnaheedu yahay in xarig aad u dhuuban laga samayn karo. Kiimikaad ahaan waa mid deggan: hawada iyo aashitooyinka caadiga ah si fudud uma falcelin, laakiin waxaa milmi kara isku-darka aqua regia (isku-dar hydrochloric iyo nitric acid). Tirada atamiga waa 78.

Isticmaalka

Isticmaalka ugu ballaaran waa kicin-kiimikaad (catalysis). Baabuurta waxaa lagu rakibaa qalab la yiraahdo catalytic converter oo balatiniyaam ku jiro, kaas oo gaasaska sunta ah ee shidaalka ka baxa u beddela kuwo yar oo dhib leh. Waxaa sidoo kale loo isticmaalaa warshadaha kiimikada, tamarta hydrogen fuel cell, iyo qalabka shaybaarka. Dhinaca caafimaadka, isku-dar balatiniyaam leh sida cisplatin ayaa loo adeegsadaa daawaynta kansarka, sidoo kale waxaa laga sameeyaa qalab ilkaha iyo qalabka dhexgalka jidhka. Suuqa dahab-yaraanka, balatiniyaam waxaa laga sameeyaa faraanti iyo silsilado.

Meelaha laga helo

Balatiniyaam waxaa badanaa laga soo saaraa macdano ay birraha kooxda balatiniyaamku kula jiraan nikkel iyo naxaas. Koonfur Afrika waa mid ka mid ah waddammada ugu waaweyn ee soo saara, waxaana sidoo kale wax badan ka soo baxa Ruushka. Qayb muhiim ah oo suuqa gaarta waxay ka timaadaa dib-u-warshadaynta (recycling) qalabkii catalytic converter ee la isticmaalay.

Taariikh

Dadka asaliga ah ee Koonfurta Ameerika ayaa horay u isticmaali jiray birtan ka hor imaatinka reer Yurub. Magaca 'platina' wuxuu ka yimid ereyga Isbaanishka ee macnihiisu yahay 'qalin yar', maadaama loo maleeyay bir aan qiimo lahayn oo dahabka lagu qasay. Qarniyadii 18-aad ayaa saynisyahannada Yurub bilaabeen inay si cilmiyaysan u falanqeeyaan, kadibna loo aqoonsaday curiye madaxbannaan.