Dabeyl
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
174 luqadood
Dabeyl (sidoo kale loo qoro dabayl) waa socodka hawada oo isaga gudbaya meel ilaa meel kale. Wuxuu dhacaa marka cadaadiska hawadu (culeyska hawada ee dusha sare ku hoos jira) uu ku kala duwan yahay laba goor oo isku xigxiga. Hawadu waxay ka socotaa meesha cadaadisku sarreeyo una socotaa meesha cadaadisku hooseeyo.
Dabeysha waxaa lagu qeexaa laba tilmaan: xawaaraha iyo jihada. Jihada waxaa badanaa lagu magacaabaa meesha uu dabeyshu ka imanayo — tusaale ahaan 'dabeyl woqooyi' waa mid woqooyi ka timid. Xawaaraha waxaa lagu cabbiraa mitir ilbiriqsigii, kiiloomitir saacaddii ama knot (mayl badeed saacaddii).
Sababta uu u dhaco
Kulaylka qorraxdu si siman uma saameeyo dusha dhulka. Meelaha kululaadaa hawadoodu way fudaydaa oo kor u kacdaa, taasoo ka tagta cadaadis hooseeya. Hawo qabow oo culus ayaa booskeeda buuxisa. Habkan oo isku celcelinaya ayaa abuura dabeylaha maxalliga ah iyo kuwa caalamiga ah. Wareegga dhulka wuxuu leeyahay saameyn (Coriolis) oo dabeysha jihadeeda leexisa — midig xagga waqooyi, bidix xagga koonfureed.
Noocyada
Waxaa jira dabeylo maxalli ah oo maalintii iyo habeenkii is-beddela, sida dabeysha badda iyo mid berriga oo ka dhalata kala duwanaanshaha kulaylka badda iyo dhulka. Waxaa kale oo jira dabeylo xilliyeed sida mansuunka (monsoon), kaas oo jihadiisa beddela sannad kasta oo roob la xiriira. Duufaannada iyo cirwareegyada waxay leeyihiin xawaare aad u sarreeya.
Dabeylaha Soomaaliya
Xeebaha Soomaaliya iyo Badweynta Hindiya waxaa saameeya nidaamka mansuunka. Xilliga xagaaga waxaa jira dabeyl xoog leh oo koonfur-galbeed ka socota, taasoo kiciya isbeddel biyaha badda ah (upwelling) oo kordhiya nafaqada badda. Xilliga jiilaalka jihadu way is-beddeshaa. Beeraleyda iyo kalluumeysatada waxay isticmaalaan calaamadahan xilliyeed qorshahooda.
Isticmaalka iyo saameynta
Dabeysha waxaa laga soo saaraa tamar korontada ah iyadoo la adeegsanayo turbiinno. Waa habka ugu weyn ee ay abuurka geedaha iyo boodhku u guuraan, wuxuuna sameeyaa mawjadaha badda. Sidoo kale wuxuu ka qeyb qaataa nabaad-guurka dhulka (erosion) iyo faafitaanka ciidda marka dhulka daboolkiisu dhirtu yar tahay.