Dawladii Safawiyiinta

Dawladii Safawiyiinta waxay ahayd boqortooyo ka talisay Iiraan iyo qaybo ka mid ah dhulalka ku xeeran laga bilaabo sannadkii 1501-dii ilaa qarnigii 18-aad. Waxaa aasaasay Ismaaciil I, oo ka soo jeeday qoys hoggaamin ruuxi ah (tariiqad suufi ah) oo lagu magacaabi jiray Safawiyiinta. Xarunta ugu horreysay waxay ahayd Tabriiz, kaddibna waxaa loo wareejiyay Qazwiin, ugu dambayntiina Isfahaan.

Waxa dawladdan lagu garto ee taariikhda ugu saameynta badan waa in ay Shiicadda Ithnac-cashariga (labo iyo tobanleyda) ka dhigtay diinta rasmiga ah ee dawladda, iyadoo dadka badankiisu markii hore Sunni ahaayeen. Isbeddelkaas ayaa muddo qarniyo ah ku sii jiray dhulalka Iiraan, wuxuuna dhaliyay kala qaybsanaan siyaasadeed oo u dhaxaysa Iiraan iyo boqortooyooyinka Sunniga ah ee deriska la ah, gaar ahaan Cusmaaniyiinta galbeedka iyo boqortooyooyinka Uusbeggga ee waqooyi-bari.

Aasaaska iyo Qizilbaashka

Ismaaciil I wuxuu ku tiirsanaa ciidamo ka soo jeeday qabaa'il Turkmaan ah oo loo yaqaannay Qizilbaash (macnaha 'madax-cas', oo tilmaamaya koofiyadda ay xidhaan). Qabaa'ilkaas ayaa awoodda milatari siiyay dawladda cusub, laakiin sidoo kale waxay noqdeen kooxo tartan siyaasadeed ugu jira maamulka. Xidhiidhka u dhexeeya boqorka iyo hoggaamiyaasha qabaa'ilka ayaa ahaa arrin joogto ah oo qaabaysay siyaasadda gudaha inta badan taariikhda dawladda.

Colaadda Cusmaaniyiinta

Sannadkii 1514-kii ayaa dagaalkii Chaldiraan dhex maray ciidankii Ismaaciil I iyo kii Suldaan Saliim I ee Cusmaaniyiinta. Cusmaaniyiinta ayaa qoryaha rasaasta iyo madaafiicda si ballaadhan u isticmaalay, waxayna ku guulaysteen goobta dagaalka. Guuldarradaas ka dib, xadka galbeed wuxuu noqday goob dagaallo soo noqnoqda ah muddo qarniyo ah, iyadoo magaalooyinka sida Baqdaad iyo Tabriiz gacmo isku dhaafeen.

Xilligii Cabbaas I

Cabbaas I (xukunkiisu wuxuu bilaabmay 1588) ayaa dib u habeeyay dawladda: wuxuu dhisay ciidan rasmi ah oo dawladda toos uga tirsan (oo ay ku jireen ghulaam-yo, addoommo la tababbaray), wuxuuna yareeyay ku-tiirsanaanta qabaa'ilka Qizilbaash. Wuxuu Isfahaan ka dhigay caasimad, halkaasna waxaa lagu dhisay fagaaraha weyn ee Naqsh-e Jahaan, masaajidyo iyo suuqyo. Ganacsiga xariirta iyo xidhiidhka diblomaasiyadeed ee shirkadaha iyo dawladaha Yurub ayaa xilligiisii kordhay.

Dhammaadka

Qarnigii 18-aad horraantiisii, awoodda dhexe way daciiftay. Sannadkii 1722-kii ayaa ciidamo Afgaan ah oo Hotaki ah qabsadeen Isfahaan, taasoo dhabar-jabisay dawladda. Muddo kooban ayaa la magacaabay boqorro Safawi ah oo awood yar leh, laakiin 1736-kii ayuu Naadir Shaah awoodda si rasmi ah u qaatay, taasoo dhammaad u ahayd xukunka Safawiyiinta.