Duqsi

Duqsi (sidoo kale 'daqsi') waa cayayaanka ka tirsan qaybta weyn ee cilmi-ahaan loo yaqaan Diptera. Erayga Diptera waxaa laga soo qaatay Giriigga oo macnihiisu yahay 'laba baal'. Kala-soocidda ugu muuqata ee noocyadan waa in ay leeyihiin laba baal oo duulid u adeegsan karo, halka baalasha dambe ay isu beddeleen xubno yaryar oo 'halteres' loo yaqaan, kuwaas oo shaqadooda tahay dheelli-tirka duulista.

Diptera waa mid ka mid ah qaybaha ugu badan noocyada ee cayayaanka. Waxaa ku jira duqsiga guriga, kaneecada, duqsiga geela iyo duqsiga miraha (Drosophila), kaas oo si ballaaran loo isticmaalo cilmi-baarista hidde-sidaha. Duqsigu wuxuu ku nool yahay meelo kala duwan oo aduunka, laga bilaabo saxaraha ilaa aagagga qabow.

Qaab-dhismeedka jirka

Jirka duqsiga wuxuu u kala baxaa saddex qaybood: madax, laab (thorax) iyo caloosha (abdomen). Madaxa waxaa ku yaal laba indho oo isku dhafan (compound eyes) oo ka kooban kumanaan qaybood yaryar, taas oo u suurtogelisa in ay dhaqdhaqaaq degdeg ah dareemo. Afka duqsigu wuxuu ku kala duwan yahay noocyada: qaar waa nuugid (sida duqsiga guriga oo dareere nuugo), qaarna waa mudid (sida kaneecada dhaddigga oo dhiig nuugo).

Wareegga nolosha

Duqsigu wuxuu maraa isbeddel dhammaystiran (metamorphosis) oo afar tallaabo ah: ukun, dirxi (larva), boodh-galid (pupa), iyo qaan-gaar. Dirxiga badanaa wuxuu ku noolaanayaa meel ay cunto ku badan tahay — sida qashinka bacaadka, jirka bakhtiga ama biyo taagan. Muddada wareegga nolosha waxay ku xidhan tahay nooca iyo heerkulka deegaanka; noocyada qaar waxay dhowr toddobaad qaadan karaan, qaarna waxay ka dhaqso badan yihiin.

Xidhiidhka caafimaadka dadka

Noocyo ka mid ah Diptera waxay qayb ka yihiin faafitaanka cudurro. Kaneecada waxay gudbin kartaa cudurro sida duumada, dengue iyo yellow fever. Duqsiga guriga waxaa lagu tilmaamay in uu ku qaadi karo bakteeriya jirkiisa dushiisa oo u geeyo cuntada, taas oo la xidhiidha cudurrada shubanka. Tallaabooyinka la isticmaalo waxaa ka mid ah nadaafadda qashinka, dabooshaha cuntada, shaandhada daaqadaha iyo maro-kaneeco.

Doorka deegaanka

Duqsigu wuxuu shaqooyin muhiim ah ku leeyahay nidaamyada deegaanka. Noocyo badan ayaa manka ubaxa gudbiya, sidaas oo ay taageeraan taranka dhirta. Dirxiyada qaar waxay burburiyaan walxaha noolaha dhintay, taas oo ka qayb qaadata soo celinta nafaqada ciidda. Sidoo kale duqsigu wuxuu cunto u yahay shimbiraha, xamaaratada iyo kalluunka, waxaana ka mid ah silsiladda cuntada.