Gaadiid
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
116 luqadood
Gaadiid waa qalab la sameeyay si loo qaado dad ama alaab laga bilaabo meel loona geeyo meel kale. Erayga wuxuu ku jiraa baabuur, tareen, doon, diyaarad, baaskiil iyo xataa gaadiid la wado meel ka baxsan dhulka, sida dayax-gacmeedyada iyo maraakiibta hawada. Wax badan oo gaadiid ah waxay isticmaalaan matoor iyo shidaal ama koronto, halka qaar kale ay ku shaqeeyaan xoogga dadka ama xoolaha.
Gaadiidka waxaa lagu kala saaraa meesha uu ku socdo: gaadiid dhul (baabuur, baska, tareen, baaskiil), gaadiid biyo (doonyo, maraakiib, huuriyo), gaadiid hawo (diyaarado, helikobtar), iyo gaadiid hawada sare. Sidoo kale waxaa lagu kala saari karaa noocyada isticmaalka: gaadiid shaqsi, gaadiid dadweyne, gaadiid xamuul, iyo gaadiid gurmad sida ambalaas iyo baabuurta dab-demiska.
Qaybaha aasaasiga ah
Inta badan gaadiidka waxay leeyihiin ilo tamar (matoor ama batari), nidaam wareejinta xoogga (transmission) oo tamarta u gudbiya taayirrada ama fiilooyinka, nidaam wadista jihada, iyo nidaam joojin (bareeg). Waxaa sidoo kale jira jidhka ama gawaarida oo dadka iyo alaabta ilaaliya. Gaadiidka casriga ah waxaa lagu daray qalab amni ah sida suumanka kursiga, airbag, iyo nidaamyo elektaroonig ah oo taayirrada ka hor istaagaya inay siibtaan.
Taariikh kooban
Ka hor ayaamaha matoorka, gaadiidka dhulka waxaa la wadaa xoolo — faras, geel, dameer — ama waxaa loo isticmaalaa gaadhiyo laga riixo. Aalada uumiga (steam engine) ee qarniyada 18-aad iyo 19-aad ayaa horseeday tareennada iyo maraakiibta uumiga. Dabayaaqadii qarnigii 19-aad waxaa la sameeyay baabuurka matoorka gubidda gudaha, kaas oo qarnigii 20-aad noqday hab-socdaal caalami ah. Qarnigii 21-aad, gaadiidka korontada iyo nidaamyada wadista otomaatiga ah ayaa balaadhinaya.
Saameynta bulsho iyo deegaan
Gaadiidka wuxuu saameyn ku leeyahay qaabka magaalooyinka loo dhiso, ganacsiga alaabta, iyo helitaanka adeegyada caafimaadka iyo waxbarashada. Dhinaca kale, gaadiidka shidaalka lakabka dhulka ka soo baxa wuxuu sii daaya qiiq iyo gaaska wax-yeellada jawiga, wuxuuna keena buuq iyo shilal waddo. Dawladaha badankood waxay dejiyeen sharciyo ku xiran heerarka qiiqa, tijaabada gaadiidka, shatiga darawalnimada, iyo dhismaha jidadka.