Geel

Geel (magac kale: geela) waa xayawaan naaslay ah oo ka mid ah genus-ka Camelus. Waxaa loo yaqaan kuray ama kur (hump) oo dhabarka ku yaal, oo baruur ku kaydsan tahay. Nooca ugu badan Afrika iyo Bariga Dhexe loo dhaqo waa Camelus dromedarius oo hal kur leh, halka Camelus bactrianus oo laba kur leh ku badan yahay Aasiya Dhexe.

Soomaaliya iyo guud ahaan Geeska Afrika, geela waa xoolo weyn oo lagu dhaqo caano, hilib, gaadiid iyo ganacsi. Reer-guuraaga ku nool deegaannada qalalan waxay geela ku tiirsan yihiin sababtoo ah wuu u adkaysan karaa biyo-yaraan iyo kulayl aad u sarreeya.

Astaamaha jirka

Geela wuxuu leeyahay cambar dheer, luqun dheer, iyo suulal ballaadhan oo caws-cadaadis ah kuwaas oo ka caawiya inuu ku socdo ciid jilicsan iyada oo aan hoos u dhicin. Kurka baruurta ah waa kayd tamar, ee ma aha kayd biyo sida caadiga loo maleeyo. Baruurta marka jirku isticmaalo waxay tamar iyo biyo qayb ah bixisaa. Indhaha waxaa ilaaliya baalal dhaadheer iyo daboolo saddexaad oo ciidda ka celisa, halka sanka la xidhi karo marka duufaan ciid dhaco.

U adkaysiga biyo-la'aanta

Geela wuxuu maalmo badan ku noolaan karaa iyada oo aan biyo cabbin, gaar ahaan xilliga cawska qoyan yahay. Heerkulka jidhkiisa wuu isbeddeli karaa maalintii, taas oo yaraysa baahida uu u leeyahay in uu urursho (dhididka) si uu isu qaboojiyo. Marka biyo helo, wuxuu si degdeg ah u cabbi karaa xaddi aad u weyn. Unugyada dhiiggiisa oo qaab dheeraad ah leh awgood, biyo-qaadka degdegga ah kama dhaliyo dhaawac.

Waxsoosaar iyo dhaqaale

Caanaha geela waa cunto muhiim ah oo leh nafaqooyin iyo fitamiinno; badanaa cusub ayaa la cabbaa. Hilibka geela waa suuq gudaha iyo dibadda ah, oo Soomaaliya iyo Soomaalilaan waxay dhoofiyaan xoolo nool oo geel ku jira, gaar ahaan xilliga xajka iyo ciidaha. Geela sidoo kale wuxuu qaadaa alaab iyo qoysas guuraya, waxaana la isticmaalaa dhar iyo xarig laga sameeyo dhogorta.

Meel dhaqan

Suugaanta Soomaalida geela wuu ka buuxaa: gabayo, hees hawl iyo maahmaahyo. Erey-bixinta Af-Soomaaliga waxaa ku jira magacyo badan oo geela loogu kala saaro da', jinsi iyo xaalad, sida hal (dhaddig), awr (rati culays qaada), iyo nirig (ilmo geel). Magaca qoys ee geela waxaa loo yaqaan herrin ama geel.