Insaykalobeedhiya

Insaykalobeedhiya (encyclopedia) waa shaqo tixraac ah oo ururisa macluumaad kooban oo ku saabsan mowduucyo badan, ama mowduuc gaar ah oo si qoto dheer loo daboolay. Waxay ka duwan tahay qaamuus (dictionary) sababtoo ah qaamuusku wuxuu sharraxaa micnaha iyo isticmaalka ereyga, halka insaykalobeedhiyadu ay sharraxdo shayga ama fikradda ereygu tilmaamayo.

Qoraallada insaykalobeedhiya waxaa loo qaybiyaa maddooyin (articles) oo mid kastaa leeyahay cinwaan. Maddooyinka badanaa waxaa loo habeeyaa sida alifbeetada ama sida mowduuc-mowduuc. Waxaa sidoo kale caadi ah in la isticmaalo tixraacyo dhex-mareen ah oo akhristaha u gudbiya maddo kale oo la xiriirta.

Taariikh kooban

Fikradda ah in aqoonta la soo ururiyo hal shaqo waa mid da' weyn. Qoraallo noocan oo kale ah ayaa laga sameeyay dhaqamada Giriigga hore, Roomaanka, Shiinaha, iyo dunida Islaamka. Culimada Muslimiinta qarniyadii dhexe waxay sameeyeen ururino aqooneed oo daboolaya cilmiga caafimaadka, xisaabta, xiddigiska iyo taariikhda. Qarnigii 18-aad ee Yurub, daabacaadda buugaagta iyo fikradaha Iftiiminta (Enlightenment) waxay kordhiyeen shaqooyin waaweyn oo insaykalobeedhiya ah.

Habka diyaarinta

Insaykalobeedhiyada dhaqanka ah waxaa qora khubaro mowduuca ku takhasusay, kadibna tafatirayaal ayaa hubiya saxnaanta iyo isku-dhigmidda qaabka. Waxaa la doonayaa in luqaddu fudud tahay, ereyada farsamadana la sharraxo. Maddooyinku waa inay ku salaysnaadaan ilo la hubin karo, oo aan ka koobnayn ra'yiga qoraaga.

Beddelka dijitaalka ah

Tan iyo dabayaaqadii qarnigii 20-aad, insaykalobeedhiyada waxay u guurtay qaab elektaroonig ah: marka hore CD-ROM, kadibna internetka. Qaabkan wuxuu suurtageliyay raadin degdeg ah, cusboonaysiin joogto ah, iyo ku darista sawirro, muuqaallo iyo maqal. Mashaariic qaarkood waxay u furan yihiin in dad badan oo iskaa wax u qabso ah ay wax ku daraan, taasoo kordhisa tirada maddooyinka laakiin u baahan nidaam kormeer ah oo tayada ilaaliya.